Huidhonger

Foto: vader en te vroeg geboren kind

Opeens dook het weer eens op: het onderzoek uit 2007 (Erlandson et al) over vaders die Kangaroo Mother Care (nu ja, Kangaroo Father Care) toepassen op hun zojuist per keizersnede geboren kind. En dat dat net zo goed werkt als wanneer moeder dat doet. Niet dat ik dat erg vind, hoor, dat dat eens herhaald wordt. Het is kennis die belangrijk genoeg is om herhaald en breed bekend te worden. In feite maakt het voor de baby – afgezien van de voeding die zijn moeder te bieden heeft – niets uit tegen welke huid hij ligt, zolang het maar menselijke huid is. Baby’s worden namelijk hongerig geboren. Niet zozeer calorieën-honger, maar wel huidhonger. Die huidhongerige pasgeboren baby heeft aanraking van zijn huid door andere mensenhuid net zo hard nodig als zuurstof, water en voeding. De volgorde van voorkeur wiens huid het is waar baby tegenaan ligt is duidelijk: moeder – vader* – om het even wie. In gevallen dus waar het voor de moeder om medische redenen niet mogelijk is het eerste huidcontact te bieden is de vader de voor de hand liggende eerste keus. Kinderen die huid-op-huid bij hun vader zijn, doen het gewoon in alle opzichten beter dan kinderen die de tijd tot moeder beschikbaar is overbruggen in een bedje, wiegje of couveuse.

In twee onderzoeken (Christensson et al,  Velandia et al)  waaraan ook oxytocine expert Kerstin Uvnäs–Moberg meedeed in respectievelijk 1995 en 2010 werd gekeken naar de geluiden die baby’s maken wanneer zij wel of niet bij hun moeder in direct lichaamscontact zijn. Ik denk dat het, met het bovenstaande onderzoek in gedachten, veilig is te stellen dat deze uitkomsten probleemloos kunnen worden vertaald naar lichaamscontact met de vader. Het oudere onderzoek keek naar verontrustende geluiden van de baby: de separation distress call. In gewone mensentaal: de baby die huilt als hij alleen is, alleen en verlaten en blootstaand aan alle gevaren die zijn evolutionaire geheugen maar kan bedenken. En dat zijn er nogal wat. Het onderzoek liet zien dat elke baby die alleen is (in een bedje en verstandelijk bezien veilig tegen alle mogelijke gevaren) zal gaan huilen, af en aan (‘’pulserend’’). Dit huilen stopt als het kind niet meer alleen is, lichaamscontact heeft. (Het huilen stopt ook, uiteindelijk, als de baby de hoop op hulp opgeeft en zich dood houdt.) 

Het nieuwere onderzoek keek dan juist naar positieve geluiden. Kinderen die in direct huidcontact blijven in de eerste tijd na een keizersnede (en zet dat uiteraard maar gerust ook over naar een normale geboorte) bij de moeder  of de vader - na een initiële 15 minuten bij de moeder - maakten meer stemgeluidjes die uitnodigen tot gesprek, maar ook de ouders die het kind vasthebben hebben meer vocale interactie met het kind en met elkaar.

Het laatste en nieuwste onderzoek dat ik hier aanhaal (Dumas et al, 2013) werd uitgevoerd in verschillende landen (onder andere in Zweden met enkele onderzoekers uit de Uvnäs–Moberg groep) en vergeleek het gedrag vroeg postpartum met moederlijk gedrag op dag vier. De opmerkelijke uitkomst was dat moeders van kinderen, die van hen werden gescheiden en werden ingebakerd (in de USA heel gewoon voor pasgeborenen), vier dagen na de geboorte veel ruwer met hun kinderen omgingen dan moeders die veel huid- en lichaamscontact hadden gehad. Ook de op dag vier geobserveerde borstvoeding verliep bij de moeders die gescheiden waren van hun kind en bij kinderen die waren ingebakerd direct na de geboorte minder goed dan moeders die bij hun kind waren gebleven en veel lichaamscontact hadden.

*) met vader wordt bedoeld de persoon die fungeert als co-ouder naast de moeder, in de praktijk zal dat over het algemeen de mannelijke partner van de moeder zijn en de biologische vader van het kind, maar dat is dus niet perse noodzakelijk. Het idee is, dat het de tweede hechtingsfiguur zal zijn naast de moeder als eerste hechtingsfiguur, omdat zij degene met de borsten en de melk is. Een kind in de gelukkige omstandigheid dat hij twee moeders heeft, kan ook twee eerste hechtingsfiguren hebben, want beiden hebben borsten en kunnen melk hebben.

Erlandsson K, Dsilna A , Fagerberg I , Christensson K: Skin-to-Skin Care with the Father after Cesarean Birth and Its Effect on Newborn Crying and Prefeeding Behavior. Birth, 2007; 34 (2): 105 DOI: 10.1111/j.1523-536X.2007.00162.x
K, Cabrera T, Christensson E, Uvnäs–Moberg K, Winberg J: Separation distress call in the human neonate in the absence of maternal body contact. (1995) Acta Paediatrica, 84: 468–473. doi: 10.1111/j.1651-2227.1995.tb13676.x
Velandia M, Matthisen A-S, Uvnäs-Moberg K, Nissen E: Onset of Vocal Interaction Between Parents and Newborns in Skin-to-Skin Contact Immediately After Elective Cesarean Section. (2010) Birth, 37: 192–201. doi: 10.1111/j.1523-536X.2010.00406.x
Dumas L, Lepage M, Bystrova K, Matthiesen A-S, Welles-Nyström B, Widström A-M: Influence of Skin-to-Skin Contact and Rooming-In on Early Mother–Infant Interaction: A Randomized Controlled Trial Clin Nurs Res August 2013 22: 310-336, first published on January 3, 2013 doi:10.1177/1054773812468316

Uitstellen

Foto: printscreen: chaos op mijn virtuele bureaublad. Te veel dingen tegelijk doen is ook een vorm van uitstellen wat eigenlijk gedaan moet worden. Geinspireerd door My messy life: chaos en flexibiliteit in het blog van De Groene Vrouw

Stel niet uit tot morgen wat je vandaag kan doen. Mooie spreuk. En heel waar ook. Van uitstel komt afstel. Die hoort er ook bij. Ook mooi en vaak ook waar. Ik ondervind het op dit moment aan den lijve. Druk bezig aan het afwerken van mijn boek heb ik de na te kijken toetsen, die via de mail binnendruppelen, even aan de kant geschoven. Want dat boek moet af en mee naar de Wereld Borstvoeding Week ontmoetingsdag. Zoals het er nu uitziet gaat het niet lukken, die deadline. Je moet ook niet een heel project dat al er af was opnieuw gaan doen omdat je er toch niet helemaal tevreden mee was en dan verwachten dat je het in dezelfde tijd op kan leveren. Uh-huh, zo werkt dat niet. Nu zit ik dus met die dreigende deadline en een stapel toetsen die me bijna boven het hoofd groeit en dit stukje om te schrijven. Ik houd het daarom kort vandaag.

Uitstellen kan ook goed zijn. Zo kan het uitstellen van het doorknippen van de navelstreng bij een net geboren kindje ervoor zorgen dat hij al het bloed krijgt waar hij recht op heeft, inclusief alle zuurstof daarin en alle ijzer en vitamine K om er maar een paar te noemen. Uitstellen van het ingrijpen bij een baring kan moeder en kind net dat beetje extra tijd en rust geven om het zelf te doen. Baren zonder medicatie is over het algemeen veiliger en voorkomt een domino-effect van andere vormen van ingrijpen. Soms is uitstellen dan toch ook weer een slecht idee, zoals bij het eerste contact na de geboorte, de eerste voeding of het aan de borst nemen in het algemeen.

Vuistregel zou kunnen zijn dat je dingen die moeder en kind uit elkaar halen moet uitstellen en dat je dingen die moeder en kid bij elkaar brengen of houden nooit mag uitstellen. Kleintjes moeten gekoesterd worden* en dat gaat het beste in direct huidcontact met hun moeder of hun vader. Vaak wordt dat bij kwetsbare te vroeg of te klein geboren kindjes uitgesteld tot ze stabiel zijn. Feit is dat deze kindjes juist in een couveuse moeilijk stabiel te krijgen zijn, maar huid op huid met een mens vrijwel direct stabiel worden.

Borstvoeding zou eigenlijk nooit uitgesteld mogen worden. Zeker niet de eerste voeding. In de buik-uit de buik-op de buik is eigenlijk een ononderbroken sequentie. Het deel van op de buik zou bijna net zo lang en ononderbroken mogen zijn als het in de buik deel. Mensenkindjes en hun primaire voeding zijn daarop afgestemd. Vrijwel alle systemen in een kind werken beter als hij na de geboorte zonder uitstel bij zijn moeder op de buik en aan de borst komt. Door de instelling van zijn spijsvertering en het functioneren van zijn hersenen en door de samenstelling van zijn melk is het noodzakelijk dat hij zonder uitstel voeding krijgt op het moment dat hij aangeeft dat nodig te hebben. Het komt goed uit dat hij zo dicht bij zijn moeders borst is, dan hoeft hij geen moment te wachten.

Zo. Ik heb gezegd. Op nu naar de stapel toetsen. Zonder uitstel.

*) Bergman J (vert. Marianne Vanderveen-Kolkena): Koester je kleintje. Te koop via www.eurolacwinkel.nl, tabblad boekenplank.

Wonder

Foto: Vastberadenheid en liefde door een ietwat onwaarschijnlijk samengestelde groep mensen zorgt voor het miraculeus overleven van een groep walvissen in Big Miracle (2012). (Met o.a.  Drew Barrymore als Rachel Kramer en Ted Danson als J. W. McGraw

De wonderen zijn de wereld nog niet uit. Sterker nog, ze gebeuren op dagelijkse basis. Elke geboorte van een gezond kind is een wonder. Elke keer opnieuw. Elke keer dat een moederlijf een zwangerschap onderhoudt en vervolgens een kind baart en verder voedt en koestert is het een alledaags wonder. En zelfs als er iets fout gaat in dat proces van dragen en baren kan er nog een wonder gebeuren. In dit blog verschenen al eerder beschrijvingen van Kangaroo Mother Care, Kangoeroe Moederzorg en huidcontact. Kinderen die op die manier worden verzorgd en gevoed blijken veel betere vitale functies te hebben dan kinderen die in een bedje of couveuse worden verzorgd. Dit geldt voor gezonde, op tijd geboren kinderen, voor zieke kinderen en voor te vroeg en te zwak geboren kinderen. Het blijkt zelfs te kunnen werken voor kinderen die al dood verklaard werden.

Een Australische moeder* Beviel na 6 maanden zwangerschap van een tweeling, een jongen en een meisje. Het meisje was klein, maar gezond en werd snel naar de couveuse gebracht voor intensieve zorg. Het jongetje ademde niet en werd 20 minuten lang gereanimeerd. Omdat de reanimatie zonder resultaat bleef, verklaarde de arts dat het kindje was overleden. Moeder nam hem bloot op haar blote borst en streelde hem, koesterde hem en praatte met hem. Na twee uur kwam hij tot leven, ademde, likte wat moedermelk op, keek zijn moeder aan en pakte haar vinger beet. Na drie maanden mocht hij gezond me naar huis. Een niet heel alledaags wonder.

Een andere moeder** had een kind gebaard en moest de volgende dag opnieuw worden opgenomen voor een volledige baarmoeder verwijdering wegens ernstige complicaties. Haar toestand was kritiek en verre van stabiel. De familie werd voorbereid op een waarschijnlijk fatale afloop. Een familielid bracht de pasgeboren baby naar de moeder en legde het kindje aan de borst van de bewusteloze vrouw. De, nog steeds bewusteloze en beademde, moeder legde haar armen in een beschermend gebaar om haar kind heen De vitale functies van de moeder kalmeerden uit hun erratische staat en de vrouw werd stabieler. De daarop volgende dagen werd de baby elke dag twee keer twee tot vier zo op de moeder gelegd, waar het dronk en sliep. De genezing van de moeder bespoedigde en uiteindelijk mocht ze gezond naar huis. Een niet heel alledaags wonder.

Huidcontact is van levensbelang. Ieder mens kan een wonder-genezer zijn, puur door het bieden van huidcontact, lichaamscontact. Mensen horen bij elkaar te zijn en met name mensenkinderen horen in hun eerste maanden in vrijwel voortdurende lichaamscontact met een ander mens te zijn, bij voorkeur met een flink deel direct huidcontact. Het mooiste is dat, in tegenstelling tot het wijdverbreide gebruik van de couveuse sinds meer dan 100 jaar, KMC een wetenschappelijk bewezen methode is. Wetenschappelijk bewezen wonderdokter. De wonderen zijn de wereld nog niet uit.

*) Moeder brengt haar kind terug tot leven door hem te knuffelen en lief te hebben
**) Van de KMC site: KMC saved mothers life 4/30/2013
Kangaroomothercare.com
Meer lezen bij de Eurolac Boekenplank: Slapen met je baby, Koester je kleintje en Biological Nurturing
World Health Organization, Dept. of Reproductive Health and Research: Kangaroo mother care: a practical guide. WHO reference number: WS 410 2003KA (English); WS 410 2003KA-1 (French); WS 410 2003KA-2 (Spanish)

Start

Foto: Vandaag jarig: Anna Kendrick

Anna Kendrick is nog een redelijk nieuwe ster aan het film-firmament, maar veelbelovend en in de tien jaar dat zij in het vak zit al 30 titels achter haar naam. Dat kan wel gezien worden als een goed begin. De voor vandaag gekozen sukjes die in de zomerspecial in de herhaling gaan hebben ook alles met een goed begin te maken. Eeen goed begin door houding, of door terug te gaan naar heo het werd ontworpen, of door een god begin te herstellen na een valse start.

Kruiden bij borstvoeding
Borstvoeding gaat niet altijd vanzelf en veel moeders moeten hobbels en drempels nemen en wolven en beren bevechten om borstvoeding op de rails n aan de gang te houden. Gelukkig zijn er allerlei hulpmiddelen en technieken die hen daarbij kunnen helpen. Veel mensen grijpen graag naar kruidenmiddelen, terwijl anderen zeggen dat die niet werken. Fecka & Turek onderzochten hoeveel werkzame bestanddelen in de vloeistof over gaan als je thee zet van pepermunt, melisse of salie. Zij vonden grote hoeveelheden daarvan in de vloeistof. Gali-Muhtasib vond dat salie niet alleen zorgt voor vermindering of stopzetting van de melkproductie, maar daarnaast anti-inflammatoire en antimicrobiële werking heeft en tevens een krachtig middel in de strijd tegen kanker is. Melli et al onderzochten of pepermunt beschermend kan werken tegen het ontstaan van tepelkloven en zij vonden dat vrouwen die een pepermuntgel gebruikten minder kapotte tepels hadden na twee weken dan vrouwen die lanoline of een placebogel gebruikten. Zij bevelen wel aan om ook te zorgen voor goede aanleg-en drinktechnieken. 10 december 2010

en

Een goed begin
In de laatst decennia is er veel veranderd in de zorg rond de baring en de routines zijn een stuk borstvoeding vriendelijker geworden. Een belangrijke ontwikkeling was dat kinderen niet direct bij de moeder werden weggehaald n vervolgens dat kinderen in principe bij de moeder op de kamer blijven. Een meer recent ontwikkeling toont het belang van huidcontact en de meeste baby’s mogen nu dan ook enig tijd bloot op de buik van de moeder blijven na de geboorte. Onderzoek toont aan dat huidcontact de baby ten goede komt, goed is voor de initiële moeder en kind hechting en het op gang komen van de borstvoeding.  Moore & Cranston Anderson vonden dat er wel verschil was in de eerste dagen borstvoeding, maar vonden dat verschil na een maand niet meer terug. Onderzoek van Colson et al toont aan dat de terugval in borstvoeding die wordt gezien na enkele weken, ondanks de begeleiding en instructie die moeders ontvangen, wel eens zouden kunnen liggen in het stoppen met de buik-op-buik ligging na dat 1e uur en de 1e voeding. Zij vond dat mensenkinderen geen dorsale drinkers (met constante steun en druk in de rugzijde) zijn, zoals tot nu toe algemeen werd aangenomen, maar ‘’buikvoeders’’, zoals veel andere zoogdieren. Zij vertonen in de vooroverliggende positie allerlei reflexmatig gedag dat efficiënt bijdraagt aan het zoeken en vinden van en aanhappen aan de borst en het veiligstellen van de melkstroom. Deze manier van borstvoeden (Biological Nurturing) voorkomt grotendeels het ‘’vechtgedrag’’ dat veel kinderen laten zien bij het aanleggen en bevordert het zelf en goed aanleggen. 9 december 2010

en

Vintage
Vintage betekent oude dingen een nieuwe betekenis geven. Biological Nurturing is zo oud als de mens en wordt door Suzanne Colson als een nieuwe manier om borstvoeding te bekijken gebracht. Net zo subliem als vintage styling. 

Uit de inleiding: ‘’De meeste zorgverleners geloven dat moeders moeten leren hoe ze borstvoeding moeten geven. Dit boek beschrijft nieuw bewijs uit onderzoek dat erop lijkt te wijzen dat moeders en baby’s een aangeboren kennis hebben over borstvoeding geven en krijgen en het introduceert en nieuwe benadering onder de naam ‘’Biological Nurturing’’. Biological Nurturing is een verzamelnaam voor optimale borstvoeding situaties en houdingen, waarvan de interacties spontaan gedrag bij moeders en baby’s losmaken dat hen helpt bij de start van borstvoeding.
Biological Nurturing is snel en makkelijk te doen. De meeste moeders en baby’s manoeuvreren zichzelf automatisch in de goede houdingen als ze aan zichzelf worden overgelaten. De uitdaging voor de zorgverleners ligt in hun begrip van de gedrag inducerende mechanismen en het leren hoe zij moeders n baby’s kunnen helpen doen wat ze van nature kunnen.  Dit boek herstelt het vertrouwen in het biologische ontwerp van de natuur en in het aangeboren vermogen van moeders om borstvoeding te kunnen  geven. ‘’  8 december 2010

Fecka I,  Sebastian Turek S: Determination of Water-Soluble Polyphenolic Compounds in Commercial Herbal Teas from Lamiaceae: Peppermint, Melissa, and Sage. J. Agric. Food Chem., 2007, 55 (26), pp 10908–10917
Gali-Muhtasib H: Anticancer and medicinal properties of essential oil and extracts of East Mediterranean sage (salvia triloba). Advances in Phytomedicine 2006, 2:169-180
Melli MS, Rashidi MR, Nokhoodchi A, Tagavi S, Farzadi L, Sadaghat K, Tahmasebi Z, Sheshvan MK: A randomized trial of peppermint gel, lanolin ointment, and placebo gel to prevent nipple crack in primiparous breastfeeding women. Med Sci Monit. 2007 Sep;13(9):CR406-411.
Colson SD, Meek , Jane M. Hawdon JM: Optimal positions for the release of primitive neonatal reflexes stimulating breastfeeding. Early Human Development 2008, 84(7):441-449.
Moore ER, Cranston Anderson G: Randomized Controlled Trial of Very Early Mother–Infant Skin-to-Skin Contact and Breastfeeding Status. Journal of midwifery & women's health 1 March 2007 (volume 52 issue 2 Pages 116-125
Colson S: An introduction to Biological Nurturing; new angles on breastfeeding. Hale Publishing, Amarillo TX, USA, 2010

Beet

Foto: Wie een groot net uitwerpt heeft altijd beet, maar wat je precies vangt is niet te voorzien.

Nu heb ik toch beet. Eerder deze week was ik begonnen met een stukje over suiker en dat wilde niet lopen. Het was naar aanleiding van het onderzoek dat aantoonde dat vrouwen met diabetes een grotere kans hebben om problemen te ervaren bij het op gang komen van de melkproductie. Het lijkt er dus op dat de verstoring in de suikerhuishouding ook invloed heeft op het aanmaken van melk wat betreft hoeveelheid en moment van opstart. Ik wilde dat dan linken aan het gebruik van fenegriek om te zorgen voor meer melk. Want ik zag een mogelijk verband tussen die twee gegevens. Fenegriek is namelijk een middel om de suikerhuishouding te reguleren. En een middel om meer melk te maken. Hetzelfde geldt  voor galega, ofwel geitenkruid. Enfin, het stukje wilde niet uit mijn vingers komen en ik heb het na diverse pogingen tot herstart maar opgegeven. En toen viel mijn oog, daartoe aangezet door een link van een collega, op een ander onderzoek naar diabetes en zuigelingenvoeding. Het omen was duidelijk: ik moest daar toch echt, zeker weten, een stukje aan wijden. Bij deze dus. Ik heb hem beet. Dia-beet als het ware.

Diabetica kunnen prima borstvoeding geven. Ze zullen waarschijnlijk opnieuw ingesteld moeten worden na de baring en mogelijk na een week of zo nog eens, en dan nog eens zodra de melkproductie gaat afnemen ten gunste van meer ander eten voor de baby. Maar het hoeft geen probleem te zijn. De melk van een diabetica is niet sterk verschillend van die van een moeder zonder problemen in de suikerhuishouding. Voor een kind van een diabetische moeder is borstvoeding van haast nog groter belang dan voor elk ander kind. Borstvoeding volgens de biologische norm is namelijk een belangrijke beschermende factor. Kinderen die ander eten krijgen of op een andere manier hebben veel meer kans op overgewicht en de daarbij horende aandoeningen zoals diabetes.
Onder artsen en andere zorgverleners leeft het idee dat een pasgeborene van een moeder die tijdens de zwangerschap diabetes had (al bestaand of door de zwangerschap ontstaan) heel veel extra eten nodig hebben in de eerste dagen postpartum om te voorkomen dat ze een hypo krijgen door suikertekorten. 

In die redenering zitten wat tekortkomingen. Ten eerste is daar natuurlijk het feit dat in de foetus insuline niet wordt gebruikt voor suikerverwerking, maar als groeihormoon. Het is dus niet zo dat zijn insuline gewend zou zijn aan het verwerken van veel suiker, want het verwerkte helemaal geen suiker. De foetus krijgt immers al zijn voeding kant en klaar in zijn bloed en niet via de spijsvertering. Hij is dus, evenmin als zijn insuline, niet 'gewend aan het verteren van grote hoeveelheden suiker'. Een tweede factor is het feit dat elke pasgeborene tijdens de transitieperiode direct na de geboorte (als al zijn systemen moeten omschakelen van symbiose naar zelfstandigheid) lage bloedsuikerwaarden hebben. Hun energievoorziening wordt tijdelijk waargenomen door ketonen, zodat insuline de gelegenheid krijgt om te schakelen van groeihormoon naar suikerverwerker. De ketonenwerking bij kinderen die enkel colostrum krijgen is beter dan van kinderen die soort-vreemde substanties (erbij) krijgen.

Dan komt natuurlijk de vraag of die diabetische moeder wel genoeg melk heeft voor haar kind als het systeem is omgezet en er suikers verteerd moeten worden. Want, volgens dat andere onderzoek, diabetica hebben een verhoogd risico van verlate lactogenese 2 (het op gang komen van de rijpe melkproductie vanuit colostrum via overgangsmelk). Diabetica hebben ook meer kans overgewicht te hebben en ook overgewicht is een risicofactor bij het op gang komen van de melkproductie. (Ik zet die er vast maar zelf bij, dan heb ik die ook beet voor een ander me dat voor de voeten gooit.) In de eerste dagen speelt dat probleem nog niet, want colostrum komt maar in kleine beetjes, dat hoort zo. Na pak ‘em beet, een dag of 2-3-4 gaat colostrum over in overgangsmelk en aan het einde van de eerste week is het dan rijpe melk in copieuze hoeveelheden geworden. Soms wat eerder, soms wat later. Als colostrum na een dag of 4 nog niet verandert spreken we van een verlate of uitgestelde lactogenese 2. En, ja, dan kan het krap worden.

Steeds vaker krijgen vrouwen met zwangerschapsdiabetes of vrouwen met risicofactoren voor een vertraagde lactogenese 2 het advies om prenataal te kolven*. Op deze manier kunnen zij een voorraadje melk aanleggen om te voorkomen dat zij kunstvoeding bij moeten geven. Dat is nooit weg natuurlijk, vooral niet met zorgverleners die nogal makkelijk in de paniekmodus schieten. Het lost echter het probleem niet op en is evenmin een profylaxe voor het werkelijke probleem. Het beste dat moeder en haar zorgverleners kunnen doen is inzetten op een optimaal beleid: moeder en kind vanaf het moment van de geboorte bij elkaar en niet meer van elkaar, anders dan voor toilet en douche.  Dicht lichaamscontact met zoveel mogelijk huidcontact. Om de haverklap en dan nog eens de baby aan de borst en zo vaak mogelijk wisselen van borst (dat houdt in dat allebei de borsten minimaal 12 keer per 24 uur worden geactiveerd, vaker is geen enkel probleem)**. Dat zorgt voor een ruime hoeveelheid colostrum en schept optimale voorwaarden voor een op tijd en voldoende op gang komen van de rijpe melkproductie. 

Ook als de melkproductie wat op zich laat wachten, zorgt vaak aanleggen aan beide borsten voor de benodigde hoeveelheid voedsel. Vergeet niet op te letten of baby ook goed beet heeft. Aanleg- en drinktechnieken zijn liefst ook zo perfect als bereikbaar is. Bij het bepalen of de baby voldoende eten krijgt, wordt gekeken naar zijn gedijen. Zorgverleners moeten terug naar hun vaardigheden in klinische observatie en evaluatie: kleur, tonus, hartslag, helderheid, alertheid, etc. Mocht onverhoopt, ondanks de hoogste inzet, toch bijvoeding nodig lijken, kies dan liefst voor menselijke melk. Een kind met een verhoogd diabetesrisico zou per definitie nooit soortvreemde melk moeten krijgen.

Dan dat andere diabetes onderzoek. Frederiksen et al (2013) keken, in het kader van een groot longitudinaal, observationeel onderzoek, naar correlaties tussen zuigelingenvoeding en incidentie van diabetes in kinderen met een genetisch verhoogd diabetes risico. Zij zagen bij het starten met vaste voeding voor vier maanden en na zes maanden een verhoogde incidentie van genetisch bepaalde diabetes en hun concluderende aanbeveling is dus om bij kinderen met een familiale geschiedenis van type 1 diabetes te beginnen met het aanbieden van bijvoeding naast voortgezette borstvoeding tussen vier en vijf maanden. De collega die me op dit artikel wees antwoordde ik aldus: ‘De onderzoekers halen hun eigen uitkomsten gelijk onderuit. Ze verklaren alle gevonden relaties tussen te vroeg en te laat beginnen met andere factoren. Dit is gewoon slechte wetenschap. O, en het is een longitudinale observationele studie: er worden alleen correlaties waargenomen, zonder bewijs voor oorzakelijk verband.‘’

Laat je niet beetnemen. Borstvoeding geven volgens de biologische wetmatigheden voor onze soort geeft de meeste kans op normale ontwikkeling. Altijd inzetten op perfect beleid en dat waar nodig aanpassen aan individuele variabelen. Het is handig om te weten bij welke kinderen of moeders je extra op moet letten omdat die een wat hogere kans op complicaties hebben. Het is geen reden om al bij voorbaat andere regels te gaan volgen. 

Frederiksen B, et al "Infant exposures and development of type 1 diabetes mellitus: the Diabetes Autoimmunity Study in the Young (DAISY)" JAMA Pediatr 2013; DOI: 10.1001/jamapediatrics.2013.317.

*) van Veldhuizen-Staas G: Het fenomeen zoogdier<http://www.borstvoeding.com/kolven/voorkolven1.html>, bewerkt door Stefan Kleintjes voor borstvoeding.com

**) Nee, het is niet normaal dat kinderen de eerste 24 uur van hun leven in een semi-comateuze toestand doorbrengen. Wanneer zij in lichaamscontact zijn met hun moeder, bij voorkeur iets voorover liggend zullen zij zich met grote regelmaat naar de borst bewegen voor een slokje. Wanneer de moeder tijdens de ontsluitingsfase en/of de uitdrijvingsfase medicatie heeft gehad, of als de geboorte erg zwaar is geweest voor het kind, kan een kind suf zijn. Dicht bij de moeder houden is de beste manier om dat zo snel mogelijk te herstellen.

Klik op de onderstaande labels voor meer artikeltjes over deze thema’s. Onder veel van de stukjes vind je links naar onderzoeken die mijn uitspraken te onderbouwen.

Ten tweede

Foto: Stockard Channing als Ouisa en Donald Sutherland als Flan  in Six Degrees of Separation
Ten tweede: stel de melkproductie veilig. Volgens de eerste regel heeft de baby eten gekregen, de tweede stap is om ervoor te zorgen dat het eten dat hij krijgt voor zover enigszins mogelijk de melk van zijn eigen moeder is. Welke melk de baby nu ook krijgt en op welke manier hij dat ook krijgt, het doel is dat hij uiteindelijk volledig leeft, groeit, gedijt en zich ontwikkeld op de melk van zijn eigen moeder. Gelukkig is het overgrote deel van alle moeders die een kind hebben gekregen volkomen in staat een ruim voldoende hoeveelheid melk voor haar kind te maken. Er zijn helaas ook heel veel moeders die die melk onder bemoeilijkende omstandigheden moeten produceren, waardoor het kan lijken dat zij geen melk kunnen maken. Of niet genoeg of melk die niet goed genoeg is. En dan zijn er helaas ook vrouwen die echt niet genoeg of helemaal geen melk kunnen maken. Het enige dat eigenlijk onbestaanbaar is, is dat er wel melk is, maar geen voeding in de melk. Dat is wel een hele zorg minder.
Punt is dat we van te voren eigenlijk niet kunnen weten van een individuele moeder of zij hoort tot die paar promille die werkelijk fysiek niet in staat is tot het produceren van melk, tenzij haar borsten zijn afgezet. Geen borsten, geen melk; een harde, maar simpele waarheid. Vrijwel alle andere borsten verklappen niet door hun maat of vorm hun capaciteit. Er zijn evenwel enkele aanwijzingen die mogelijk kunnen wijzen in de richting van problemen met de productiecapaciteit. Vrouwen met deze tekenen doen er goed aan al voor de geboorte van hun kind advies te zoeken bij een goede lactatiekundige, zodat ze goed voorbereid zijn. Voor alle vrouwen geldt dat een verkeerd beleid in de eerste uren en dagen een in aanleg goede melkproductie capaciteit om zeep kan helpen, en dat is niet altijd omkeerbaar door aanpassingen in dat beleid na de eerste dagen. Soms wel, niet altijd en vaak alleen met veel pijn en moeite in de vorm van letterlijk bloed, zweet en tranen.

Vrouwen die vanaf de geboorte niet de gereedschappen hebben meegekregen of bij wie die gereedschappen in de loop van hun leven zijn weggenomen, kunnen geen melk maken. Dat kan een anatomisch probleem zijn –gebrekkige of ontbrekende aanleg van melkklierweefsel- of hormonaal. Vrouwen met een verstoring rond de hormonen die melkproductie en afscheiding mogelijk maken, hebben vaak ook problemen met andere onderdelen van het hormonale stelsel. Zij werden bijvoorbeeld ook niet of maar moeizaam spontaan zwanger, kwamen pas laat in de puberteit of hadden een heel onregelmatige cyclus. Ook hirsutisme of PCOS kunnen wijzen op een mogelijk verstoorde melkproductie, hoewel deze ook in de richting van een overproductie kunnen gaan. Hormonale problemen zijn vaak goed medicinaal te behandelen, waarna normale borstvoeding mogelijk is. Kleine borsten op zich hoeven niet op een te kort aan klierweefsel te wijzen. Ontbrekend klierweefsel kan door middel van echografie worden vastgesteld.  Ontbrekend klierweefsel kan niet worden gerepareerd.

Vrouwen met een in essentie normale aanleg van klierweefsel en een normaal functionerend hormonaal systeem kunnen door omstandigheden problemen ervaren met het maken van melk. Zij kunnen door bijvoorbeeld medicijngebruik, ziekte of stress een afwijking krijgen in de hormoonfunctie. Of zij hebben een zware bevalling gehad en zijn oververmoeid en verzwakt. Bij vrouwen die tijdens en na de baring erg veel bloed verloren kan de melkproductie vertraagd op gang komen. Achtergebleven placentaresten belemmeren de werking van de hormonen die moedermelk maken en uitscheiden. Medicatie voor het aanmoedigen van de baring en pijnstilling kunnen het op gang komen van de melkproductie op verschillende manieren belemmeren of bemoeilijken. De meeste van deze problemen kunnen worden behandeld, waarna normale melkproductie weer of alsnog mogelijk is. Om dat te bereiken is naast het behandelen van de conditie die de problemen veroorzaakt ook een strikt gehanteerd optimaal borstvoedingbeleid nodig.

Dan als derde de groep vrouwen met wie eigenlijk niets aan de hand is, prima aanleg, prima hormonaal functioneren, hooguit kleine factoren die wat extra oplettendheid zouden vergen, kortom het overgrote deel van alle vrouwen die normaal zwanger worden en een kind krijgen en perfect tot normaal voeden in staat zouden moeten zijn. De vrouwen bij wie vervolgens de hele boel deskundig om zeep wordt geholpen door onwetendheid en onbenul. Deels dat van hen zelf, maar vooral en bovenal door de mensen die hen adviseren en begeleiden. Een over Facebook zwervende spreuk stelt dat in onze tijd van informatie onwetendheid een keuze is. Dat is in principe wel waar, maar niet iedereen is in staat om op de goede plaats op basis van de goede vragen de goede informatie te vinden. Veel moeders gaan ervan uit (en dat zouden ze ook veilig moeten kunnen doen!) dat de zorgverleners om hen heen weten waar ze mee bezig zijn in de zorg voor moeder en kind.
In de praktijk blijkt dat bedroevend veel zorgverleners bedroevend weinig weten over hoe borstvoeding eigenlijk werkt. En eveneens bedroevend veel die dan proberen aan symptoombestrijding te doen of maar direct de moeder voorbereiden op een teleurstelling en kunstvoeding adviseren. De melkproductie veilig stellen begint voor elk moeder-kind-paar met het volgen van de biologische basisregels voor het species-specifiek voeden en verzorgen van de baby. Om dr. Nils Bergmann nog maar eens te citeren: ‘’ZERO SEPARATION!’’ Geen scheiding van moeder en kind. Scheiding van moeder en kind is zowat de meest gemaakte en een van de ernstigste medische missers die je je denken kunt. Een kind dat werd gescheiden van zijn moeder is in een acute en ernstige staat van stress, verbruikt onnodige energie, zijn hersenen ondergaan aanvallen van cortisol en adrenaline en processen van leren, voedsel opnemen, groeien en ontwikkelen worden stopgezet of op de laagste stand aan de gang gehouden. Ook het lichaam van de moeder reageert slecht op scheiding van het zojuist geboren kind en reageert met stress- en rouwsymptomen op die scheiding. Dit is niet erg gunstig voor het op gang komen van de melkproductie.
Zolang moeder en kind bij elkaar zijn moeten ze zo veel mogelijk met rust gelaten worden. De taak van de zorgverlener is vooral om te zorgen voor een veilige en voeding stimulerende omgeving. De taak van de zorgverlener is eerder faciliterend dan interveniërend. Ondertussen kunnen moeder en kind worden geobserveerd, moeder kan worden verzorgd terwijl haar kind bij haar is en baby kan worden onderzocht terwijl hij bij zijn moeder is, nadat ze eerst een uurtje ongestoord samen waren. Heus, hij weegt over een uur of over een paar uur nog vrijwel hetzelfde als nu. En een beetje zorgverlener kan met geoefende klinische waarneming ook zien of een kind in essentie ‘’goed’’ is of acute medische hulp nodig heeft. Bedenk dat de vitale functies van een kind vrijwel altijd gunstiger zijn wanneer hij bij zijn moeder is, huid op huid, dan in de couveuse of een warm bedje of op een onderzoekstafel.
Na dat eerste ongestoorde uur blijven moeder in principe 24/7 bij elkaar op maximaal een armlengte afstand, maar liever tegen elkaar aan. Baby heeft volkomen onbeperkte toegang tot de borst en kan drinken zo vaak en zo veel en zo lang hij wil. En of hij nu wel of geen colostrum binnen krijgt, de nabijheid en de frequente stimulatie van de borst is de belangrijkste interventie voor het veilig stellen van de melkproductie. Mochten er aanwijzingen zijn dat er ondanks die nabijheid en frequentie geen of te weinig melktransfer is, dan kan de moeder in de eerste dagen met de hand colostrum uitdrukken en van een lepeltje geven, terwijl er wordt gekeken naar en gewerkt aan de aanleg- en drinktechnieken. Moeder en kind blijven bij elkaar en de baby blijft frequent de borst nemen.
En alsjeblieft, moeders en zorgverleners: wacht niet te lang met het inroepen van specialistische hulp als een bobbel niet direct kan worden gladgestreken. Die kleine bobbeltjes hebben de neiging zich exponentieel te vermenigvuldigen en binnen no-time uit te groeien tot een ‘’er is te weinig melkproductie mogelijk’’ diagnose.

Huid

Foto: Frank Sinatra platenhoes
Er zijn van die liedjes die ooit voor iemand werden geschreven en die vervolgens door de uitvoering van anderen beroemd worden. ‘I’ve got you under my skin’, geschreven door Cole Porter voor een musical werd beroemd gemaakt door Frank Sinatra. Daarna door talloze artiesten ten gehore gebracht, waaronder Ella Fitzgerald, maar nooit zo als door Sinatra. Sinatra had iets, dat onder je huid kroop. Vreemd eigenlijk, want hij had, om eerlijk te zijn, een heel generieke, niet erg diepe mannenstem; niet slecht, maar niet echt heel bijzonder. Het was dan ook meer wat hij met zijn stem deed, dan de stem zelf die hem zo razend populair maakte. Hij zat je op je huid, kroop onder je huid. De tekst van eerder genoemd liedje is een liefdeslied, maar het past ook heel goed als lied van een moeder voor haar kind.
Een moeder en haar kind zitten elkaar op de huid, kruipen onder elkaars huid, als een verliefd stel. De omgeving krijgt er wel eens genoeg van. (Als mijn huisgenoten, toen ik verkering had, mijn vrijer zagen aankomen, dan ging er snel eentje op de bank zitten, zodat wij niet naast elkaar konden zitten …) Maar het is een wezenlijke behoefte om dicht bij elkaar te zijn en elkaar letterlijk op de huid te zitten als je verliefd bent. Een moeder en haar pasgeboren kind zijn zo’n verliefd stel.
De huid is een belangrijk orgaan. Onnoemelijk veel receptoren ontvangen elke aanraking en sturen de bijbehorende informatie naar de hersenen. Daar wordt de aanraking geanalyseerd en gecategoriseerd. Er worden verbanden gelegd met eerdere aanrakingservaringen. Dit gebeurt bij beide partners van de aanraking. Hoe intenser de aanraking, hoe meer huid erbij betrokken is en hoe vaker het wordt herhaald, hoe dieper de ervaring in de hersenen inslijpt en een spoor nalaat. Al die sporen in de hersenen laten diezelfde hersenen soepeler werken, leggen voor het kind relatie-snelwegen aan en breiden moeders eigen netwerk uit.
Zo sterk werkt die aanrakingsverwerking door de hersenen door, dat het hele functioneren van zowel moeder als kind er door verbetert. Moeders worden scherper van geest, meer gefocust en bereid en in staat tot het ontdekken en elimineren van gevaar. Bij het kind zorgt het ook voor focus op de belangrijkste taken: zich voeden, laten beschermen en volop groeien en ontwikkelen. Die focus is belangrijk, want omdat alles voor het pasgeboren kind nog nieuw is, zijn er nog geen verbindingen in zijn hersenen waarmee de nieuwe indrukken kunnen worden vergeleken. Alles komt dus vooralsnog ongezeefd binnen, alles moet nog een plaats krijgen, een categorie, een toegangsweg.
Dicht tegen de huid van zijn moeder wordt een deel van de indrukken die op de baby afkomen gefilterd. Zo kan hij zich onderdompelen in de indrukken die zijn moeder hem geeft. Die indrukken kan hij over zijn hele huid laten lopen en onder zijn huid laten kruipen, zodat de rest een beetje buiten blijft. De wegbereiders van moeders aanraking hebben zo alle kans hun blauwdruk uit te leggen en ervoor te zorgen dat de systemen voor levensonderhoud rustig kunnen werken zonder dominant te worden.
Ondertussen bij moeder zit haar kind op en onder haar huid. Ook zij is even helemaal ondergedompeld in die ervaring. Soms wordt haar wel eens gezegd dat ze een beetje los moet laten, aan haarzelf toekomen, aan zichzelf denken, voor zichzelf zorgen. Maar dan mag moeder meezingen met Sinatra: ‘’Waarom zou ik me proberen te verzetten, ik weet dat ik alles zou opgeven om jou dicht bij me te hebben; elke keer als ik me bedenk het toch te proberen, stop ik al voor ik ermee begin, want jij zit onder mijn huid’’. Een moeder die haar kind al tegen zich aan heeft ervaren wordt onrustig bij het idee van hem weg te gaan, ook al is het maar voor even.
Sinatra F: I've got you under my skin. op YouTube met teksten
Eurolac Flits! over beschermende moeder, Slaaplied-liefdeslied 
Eurolac Flits! met label moeder-en-kind-nabijheid, bescherming Deze links leiden naar lijsten met bijdragen met deze labels. Klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

Ontmoeting

Foto: Richard Dreyfuss als Roy Neary  in Close Encounters of the Third Kind
Als sociaal wezen heeft de mens behoefte aan ontmoetingen met andere mensen of ten minste andere sociale wezens. Die behoefte hebben alle sociale wezens. Voor de meeste sociaal levende dieren is enkel in elkaars buurt zijn niet voldoende en is lichamelijk contact ook noodzakelijk voor een goed functioneren van de individuen. Aanraking is voor mensen net zo belangrijk als eten, drinken en ademen. Hoe jonger, hoe kleiner en hoe kwetsbaarder de mens, hoe belangrijker de aanraking wordt.
Het best ontwikkelde zintuig van een kind bij de geboorte is niet de reukzin (hoewel die dicht erbij op een tweede plaats komt), maar de tastzin. De reukzin, het gezicht en het gehoor zijn specifiek gerelateerd aan een duidelijk orgaan, respectievelijk de neus, de ogen en de oren. De tastzin is gelokaliseerd in de huid. De huid is ook een orgaan en is voorzien van een uitgebreid netwerk van zenuwen. Binnen de tastzin kunnen specifiek onderscheiden worden het waarnemen van temperatuur (thermoceptie) en het waarnemen van pijn (nociceptie), maar die kunnen ook op andere plaatsen dan de huid worden waargenomen.
Die goed ontwikkelde tastzin van een pasgeboren kind heeft een belangrijke functie bij zijn eerste ontmoetingen met zijn moeder. Daarom is het belangrijk dat die eerste ontmoeting plaats vindt met ononderbroken huidcontact tussen het kind en zijn moeder. Bij het ontbreken van de beschikbaarheid van de moeder kan ook de vader deze taak prima uitvoeren. De aanrakingen en wrijvingen van de huid van het kind tegen die van zijn moeder zijn aanleiding tot een cascade van reflexen en hormonale activiteiten, die op hun beurt weer aanzetten tot heftige hersenactiviteit.
Eén serie reflexen en hormonale reacties zorgt ervoor dat het kind op weg gaat naar zijn voedselbron. Terwijl de richting wordt gewezen door de eveneens goed ontwikkelde reukzin, zorgen reflexmatige bewegingen van de voeten en benen ervoor dat hij zich voortbeweegt naar de borst van zijn moeder. Die bewegingen en het wrijven van zijn huid over die van zijn moeder zorgen er bij zijn moeder voor dat de borsten zich voorbereiden op het loslaten van melk. Tegen dat zijn gezicht in de buurt van de borst en tepel komt, intensiveert hij de bewegingen van zijn hoofd om zoveel mogelijk prikkels te krijgen voor de zenuwen in de huid. Die zenuwprikkeling zorgt voor het sturen van gegevens naar de hersenen, die die gegevens organiseren, interpreteren en er vervolgens feedback op geven. Uiteindelijk vindt hij de borst, hapt aan en heeft zijn voedsel veilig gesteld.
Terwijl de baby zijn huid gebruikt om te voelen, gegevens naar de hersenen te sturen en die te verwerken, doet de huid van zijn moeder hetzelfde. Ook bij haar komt er een hormonale respons als feedback op de verwerking van de data in haar hersenen. Daarnaast werkt bij haar ook het thermoceptische aspect op volle toeren. De huid van de moeder registreert de temperatuur van haar kind en de feedback door de hersenen zorgt ervoor dat haar huidtemperatuur zich instelt op het behouden van die temperatuur of het verhogen of verlagen ervan, al naar gelang de temperatuur van het kind en wat deze zou moeten zijn.
Misschien wel het belangrijkste effect van deze lichamelijk, zintuiglijke ontmoeting van het pasgeboren kind met zijn moeder is het werk dat zijn hersenen erdoor verzetten. Zijn zintuiglijke waarnemingen (niet alleen van de tastzin, maar ook door ruiken, horen en proeven) zorgen voor de drukste dag in het hoogseizoen. Het hoogseizoen van de hersenontwikkeling valt in de eerste drie jaren na de geboorte en de eerste dag is daarvan de drukste. Alle dat die binnenkomt in de hersenen wordt direct verwerkt. Er is nog weinig aan referentiekaders, dus voor alles moeten nieuwe verbindingen en plaatsen worden gevonden. Alles wat het kind in die eerste dag van zijn leven meemaakt is nieuw, is een eerste keer, een unicum en daardoor is de inprenting het diepst. Die eerste ontmoeting zorgt voor de eerste ervaringen en die eerste ervaringen leggen de basis voor hoe de hersenen gaan werken en datastromen gaan verwerken.
Die eerste ontmoeting van het kind en zijn moeder leggen de basis voor zijn verdere hersenontwikkeling, maken een patroon voor hoe zijn hersenen zich gaan ontwikkelen en hoe hij zich als persoon in een sociale leefomgeving zal ontwikkelen. Voor de moeder is die eerste ontmoeting ook bepalend voor hoe zij zich als moeder gaat ontwikkelen, voor de moederschapsstijl die zij gaat gebruiken.
Hoe belangrijk zo’n First Encounter ook is, wanneer er door omstandigheden iets mis gaat met die eerste ontmoeting is de mens over het algemeen flexibel genoeg om het in te halen. Het is vrijwel nooit ‘’eens verloren, al verloren’’. er moet dan wellicht wat harder voor worden gewerkt, er moet meer over worden nagedacht en vooraf gepland, maar die eerste drie jaren duren nog lang en er is nog van alles mogelijk. Zoals mijn wijze Grootmoe al zei: Mensen? Dat is net onkruid, niet kapot te krijgen.’’ Maar als het gelijk goed kan, is dat wel zo mooi.
Eurolac Flits! met label hersenen, hersenontwikkeling, moeder en kind nabijheid, hormonen, reflexen

Survival one-oh-one

Foto: Taylor Lautner als weerwolf Jacob Black in The Twilight Saga: Eclipse gebaseerd op de boeken uit de Twiligt serie, waarin hij tegenspeelster Bella Swan warm houdt door bij haar in de slaapzak te kruipen en opmerkt dat het sneller zou werken als zij zich uit zou kleden*.
Vandaag is in Nederland uitgeroepen tot warmetruiendag: de verwarming een graadje lager en een extra trui aan. Zo blijf je ook warm, want het lichaam heeft een goede thermostaat. Een trui houdt de warmte die het lichaam genereert vast, net als de isolatie van een huis de warmte van de verwarming binnenboord houdt. Energiebesparing dus. Die thermostaat in het mensenlichaam wordt bij levering als zelfbouwpakket bijgeleverd, maar is bij de geboorte nog niet helemaal functioneel. Dat is lastig, want warme truien helpen dan niet erg. Immers, als er geen warmte van binnenuit wordt aangevoerd kan geen enkele trui die binnenboord houden. Een pasgeboren kind is dus voor zijn warmte afhankelijk van externe bronnen. Niet voor niets leggen kraamverzorgenden al sinds jaar en dag kleertjes om een warme kruik heen klaar als het kindje geboren gaat worden. Te vroeg geborenen worden verzorgd in een couveuse  met gecontroleerde temperatuur en in het wiegje gaat een warme kruik. Maar het is erg lastig om op die manier de temperatuur van het kind zelf te controleren; het wordt makkelijk te warm of te koud. Onderzoek heeft aangetoond dat er een veel betere en nauwkeuriger manier is om baby’s op temperatuur te houden. Kinderen die dicht bij hun moeder zijn, tegen haar aan, liefst met veel huidcontact, blijven veel beter en stabieler op temperatuur dan kinderen die van hun moeder worden gescheiden. Na de baring verhoogt de temperatuur onder de oksel en van de borsten bij moeders (meer als dit niet het eerste kind was!). De temperatuur, gemeten in de oksel en aan de voetjes, van de baby’s die bij hun moeder bleven in direct huidcontact was direct gerelateerd aan die van de temperatuur van hun moeder. In survival-wetenschap is het al langer bekend: mensen die onderkoeld zijn warmen het snelst op als zij naakt bij een ander bloot mens onder dekens gaan. Maar moeders doen net iets meer, zij fungeren als interactieve thermostaat voor hun ongeboren kind. Voor die pasgeboren baby is dat geweldig. Hij blijft warm, is veilig bij mama en hij spaart energie (zowel omdat hij zich niet zelf hoeft te verwarmen als door het uitblijven van scheidingsstress). Dit zorgt er dan weer voor dat zijn suikerspiegels niet te ver zakken en mooi op tijd weer gaan stijgen. En dat voorkomt dan weer dat hij bijvoeding nodig lijkt te hebben. Al die uitgespaarde energie kan gaan worden gebruikt voor groei en ontwikkeling, dus afvallen is geen issue en hij zal binnen recordtijd weer op zijn geboortegewicht zijn en hard gaan groeien. Want als je toch daar bent, bij mama, met je hoofd tussen de beide fastfoodoutlets, dan neem je ook eens makkelijker een extra slokje melk.
Naast al die directe korte termijn effecten van het bij elkaar houden van moeder en kind na de geboorte en van vroeg met borstvoeding starten, zijn er ook langere termijn effecten. Dezelfde onderzoeksgroep vond namelijk dat kinderen die van hun moeder werden gescheiden in de eerste uren na de geboorte en/of niet direct of helemaal geen borstvoeding kregen na een jaar minder interactie met hun moeder lieten zien dan kindjes die wel bij mama bleven en/of direct borstvoeding kregen. Interactie met de moeder is een eerste stap op weg naar sociale interactie met andere mensen en heeft een belangrijke invloed op de manier waarop het kind later relaties aangaat en onderhoudt. Nabijheid van moeder en kind, huidcontact en borstvoeding zijn dus de eerste regels in zowel het Handboek voor Overlevers als in het Handboek Relatievorming.
Bystrova K, Ivanova V, Edhborg M, Matthiesen A-S, Ransjö-Arvidson A-B, Mukhamedrakhimov R, Uvnäs-Moberg K, Widström A-M: Early Contact versus Separation: Effects on Mother–Infant Interaction One Year Later. Birth, 2009, 36(2):97-109. http://dx.doi.org/10.1111/j.1523-536X.2009.00307.x
Bystrova K, Matthiesen AS, Vorontsov I, Widström AM, Ransjö-Arvidson AB, Uvnäs-Moberg K: Maternal axillar and breast temperature after giving birth: effects of delivery ward practices and relation to infant temperature. Birth. 2007 Dec;34(4):291-300.
*) Exacte quote ‘’Survival one-oh-one’’ in het boek: 

Hartenvrouw

Foto: Helena Bonham Carter als Hartenvrouw in Alice in Wonderland (2010)
Stelde ik in een  vorige stukje nog heel boud dat ademhaling, hartfunctie en bloedsomloop helemaal vanzelf gaan, vandaag kom ik daar een beetje op terug. Want ook die zeer automatische, simpele en vanzelfsprekende lichaamsfuncties kunnen worden beïnvloed door andere dingen die we doen. Sommige dingen veroorzaken een heel direct effect, andere dingen merk ja pas na jaren. de directe dingen zijn natuurlijk veel eenvoudiger waar te nemen en te duiden dan die welke een aantal jaren op zich alten wachten. In die laatste gevallen zijn allerlei andere factoren die ook een rol kunnen en zullen spelen. Toch is een team wetenschappers (Labayen et al, 2012) van een aantal Europese universiteiten (uit Estland, Zweden en Spanje) erin geslaagd de verschillende factoren te filteren en tot de conclusie te komen dat de zuigelingenvoeding een factor is bij het gehalte aan bloedstollende factoren in het bloed van adolescenten. Adolescenten die minimaal 3 maanden uitsluitend borstvoeding hadden gehad hadden minder fibrinogeen in hun bloed. Een hogere fibrinogeen concentratie maakt het bloed als het ware dik en dat verhoogt het risico van problemen met het hart en de bloedsomloop. Dit gunstige effect van exclusief borstvoeding voor meer dan 3 maanden bleef overeind na correctie voor factoren zoals leeftijd, geslacht, puberteitsstatus, land van herkomst, vetmassa (als berekend met huidplooimeting) en BMI, cholesterol en triglyceridespiegels, bloeddruk, fysiek activiteitsniveau, geboortegewicht en opleidingsniveau van de moeder. Het risiconiveau voor hart- en vaatziekten wordt dus al voor een flink deel bepaald door de voeding van een kind in zijn eerste levensmaanden. Dit is toch zeker een punt dat aandacht mag krijgen in de preventieprogramma’s van de overheid. Het is namelijk een gezondheid bevorderende maatregel waar de beleidsmakers zelf niets voor hoeven te doen en die ook nog eens niets kost voor de overheid. De enige die er armer van worden zijn de fabrikanten van die andere zuigelingenvoeding en de fabrikanten van speciale vetten voor gezonde harten en de fabrikanten van geneesmiddelen voor stroperig bloed en hartfunctiefalen.
Veel eenvoudiger om relaties te bepalen is wanneer het gaat om directe effecten. Het sterkste bewijs krijg je als er helemaal geen verwarrende factoren zijn. Kinderen die hun eigen controlegroep zijn, die dus worden geobserveerd en gemeten in de controlesituatie en in de testsituatie geven de mooiste statistische betrouwbare cijfertjes. Dat is precies wat Morgan, Horn en Bergman (2011) deden. Maternaal-neonaat separatie (MNS) in zoogdieren is een manier om de effecten van stress op de ontwikkeling van de functie in fysiologische systemen te bestuderen. Het wordt gezien als de meest directe en ‘’succesvolle’ manier om stress te induceren in een jong zoogdier, terwijl dit, vreemd genoeg, in de menselijke geïndustrialiseerde samenlevingen de medische standaard voor zorg is. Fysiologische stress reacties worden georkestreerd  door het autonome zenuwstelsel.  De variabiliteit in het hartritme is een indicatie voor deze acties van het autonome zenuwstelsel. Morgan c.s. observeerden baby’s van 12 dagen oud en registreerden hun hartritme via een ECG terwijl zij ofwel huid-op-huid bij hun moeder ofwel alleen sliepen. Na analyse van de gegevens bleken kinderen die alleen sliepen een met 178% verhoogde stress-activiteit in het autonome zenuwstelsel te vertonen en 86% minder tijd door te brengen in rustige slaap. De onderzoekers concluderen dat alleen zijn voor neonaten een zeer hoog niveau van stress veroorzaakt waarvoor zij waarschijnlijk niet goed zijn voorbereid om mee om te gaan en dat dat potentieel gevaarlijk is.
Moeder<hartje>kind moet, uitgaande van deze onderzoeken, vrij letterlijk worden genomen: moeder en kind horen hart-aan-hart te zijn en baby drinkt de gezondheid voor zijn hart letterlijk aan de boezem van zijn moeder in. Moeder, een hartelijke vrouw.
Labayen I; Ortega FB; Ruiz JR; Loit HM; Harro J; Villa I; Veidebaum T; Sjostrom M: Association of Exclusive Breastfeeding Duration and Fibrinogen Levels in Childhood and Adolescence: The European Youth Heart Study. Arch Pediatr Adolesc Med. 2012;166(1):56-61.
Morgan BE, Horn AR, Bergman NJ: Should Neonates Sleep Alone?
Biological psychiatry 1 November 2011 (volume 70 issue 9 Pages 817-825

Cuddly Kitties

Een extraatje zonder tekst voor het weekend

Draagling

Foto: Koalabeermoeder draagt haar jong.  Het schrijven van de eerdere blogs Outrageously icky white stuff   en Outrageously good white stuff   zorgde voor een uitbarsting van inspiratie voor meer. In vijf delen volgt dus nu het vijfstappenpan dat daarin werd aangekondigd. Deze keer stap 2: Informeer elke moeder van een te vroeg, te klein of ziek geboren baby over het belang van haar (en van haar partner’s) aanwezigheid en waar mogelijk fysieke nabijheid voor het welzijn van haar kind. Pas zo veel mogelijk Kangoeroe Moederzorg toe (in afwisselende diensten tussen vader en moeder) tijdens het hele ziekenhuisverblijf van de baby.
Mensenkinderen zijn draaglingen, net als buideldieren, apen en veel beren. Het ontwerp van draaglingsoorten is zodanig dat de temperatuurregeling en de regeling van vrijwel alle vitale functies in het pasgeboren jong moet worden ondersteund door lichamelijk contact met het moederdier of soms ook het vaderdier. Draaglingen zijn overwegend ook soorten met een soort melk die vaak in relatief kleine hoeveelheden moet worden gegeven om voluit functioneel te zijn. Onderzoek heeft dan ook aangetoond dat kinderen die in de eerste dagen na de geboorte in dicht (huid-)contact met de moeder doorbrengen veel minder stress kenmerken hebben, beter op temperatuur blijven en minder afvallen en sneller gaan groeien. Voor te vroeg geboren en anderszins kwetsbare kinderen geldt dit nog meer. Zij hoorden immers niet slechts op het lichaam van de moeder te zijn, maar nog erin. De resultaten van onderzoeken naar verzorging in de couveuse versus verzorging in de vorm van Kangaroo Mother Care [KMC] (Kangoeroe Moeder Zorg, KMZ) zijn verbijsterend. Verbijsterend vooral omdat ze in de westerse wereld nauwelijks worden toegepast. De vrijwel totale ontkenning van de fysiologie en de biologie van de mens als zoogdier en als draagling is een dure vergissing. Het kost de maatschappij veel geld (onnodig lange en dure ziekenhuisopnames en behandelingen), kost ouders veel verdriet en kost voor veel kinderen hun gezondheid of zelfs hun leven. KMZ is meer dan af en toe een uurtje of anderhalf buidelen. Het is meer een vorm van semi-continue zorg, waarbij het kind het overgrote deel van elk etmaal doorbrengt in vooroverliggende positie in direct huidcontact met zijn moeder of vader (of partner van de moeder). Vrijwel alle medische en verpleegkundige zorg kan worden toegepast terwijl het kind in deze voor hem natuurlijke houding en habitat verblijft. De vitale functies van het kind (ademhaling, hartslag, bloeddruk, zuurstofsaturatie, temperatuur en stresshormoonspiegels) zijn gunstiger tijdens deze vorm van zorg dan in de best ingestelde couveuse. Het stabiel houden van zijn vitale functies kost veel minder energie en er gaat geen energie verloren door stress. Tijdens het lichaamscontact met de moeder wordt moeder gekoloniseerd met de ziekmakers die het kind bij zich draagt, zodat zij in haar melk speciale antistoffen kan aanmaken ter bescherming. Het nauwe lichaamscontact zorgt er bij de moeder voor dat haar melkproductie veel makkelijker gaat. Onderzoek en ervaring in bijvoorbeeld het academisch ziekenhuis in Uppsala, Zweden toont aan dat kinderen die op deze manier verzorgd worden beter groeien en functioneren en minder terugval hebben. (moeders (en hun partners!) zijn de sleutelfiguren in deze zorg en zouden moeten worden aangemoedigd om dit te doen.
Alles over Kangoeroe Moeder Zorg

Praatjesmakers

Behalve over de output (zie Poep- en plaspraatjes) worden ook over de input heel wat praatjes gemaakt. 1 borst per keer of juist 2 borsten per voeding? Minimaal zoveel minuten per kant of per voeding of juist maximaal zus of zo lang? Minimaal of juist maximaal x uur tussen 2 voedingen? Minimaal of maximaal x voedingen per 24 uur? Afnemend aantal voedingen met toenemend lichaamsgewicht of met toenemende leeftijd? Nooit in de rest van het leven wordt er nog zo over de manier, de inhoud, de frequentie en het voeding gedelibereerd als in de zuigelingentijd. En altijd over het kind, en vaak ook zijn moeder, heen. Als je het het kind vroeg, wist-ie het wel: ‘’Doe mij maar La Dolce Vita: bij mama zijn, dicht bij haar borst en haar hart en drinken als ik trek heb en stoppen als het genoeg is. Nu eens een lekker volle borst helemaal leegdrinken om de maag goed te vullen, dan eens loungen aan een lege borst en mezelf trakteren op slagroom. Een serieuze werkmannen maaltijd afwisselen met een diner-dansant.’’ En wat blijkt: als je kinderen hun gang laat gaan en ze onbeperkte toegang geeft tot de borst, nemen ze precies dat wat ze nodig hebben. Gesteld dat ze een goede techniek hebben. Alle zo vaak door allerlei mensen van elkaar nageprate praatjes, zonder wetenschappelijke of zelfs maar logische achtergrond kunnen we verder overlaten aan echte papagaaien. Overblijvende regels: direct na de geboorte komt baby bij moeder op de borst en blijft daar het overgrote deel van de volgende 24 uur. Moeder en kind worden zeker het eerste uur met rust gelaten (samen met vader*). Meest succesvolle houding is die waarbij moeder en kind zich beiden plezierig voelen. Opmerkelijk genoeg is dit vaak een houding waarbij de moeder half achterover ligt en de baby op zijn buik bovenop haar (Biological Nurturing). Moeder en baby bepalen samen wanneer gevoed wordt, hoe lang, hoe vaak en aan welke borst. Dag 2 mag een herhaling van de eerste 24 uur zijn. Dag 3 ook. Aangekleed mag, bloot mag. Moeder mag uiteraard ook nu en dan even iets privés doen, in welk geval vader de honneurs waarneemt. Het overgrote deel van de verzorging en de controles kunnen worden uitgevoerd terwijl baby bij moeder (of vader) is. Wanneer moeder (en vader) en kind de eerste paar dagen op deze manier doorbrengen zie je dat kindjes zich goed op temperatuur houden, goede suikerwaardes hebben (na de eerste uren, waarin heel erg lage suikerwaardes volkomen normaal zijn!), weinig gewicht verliezen en snel weer gaan groeien en dat ouders en kind elkaar snel leren kennen en elkaars taal leren verstaan. En dan kan borstvoeding net zo eenvoudig worden als ademhalen. Zonder regeltjes. Zonder praatjes. Met persoonlijke aandacht.
* Bij het verwijzen naar ‘’vader’’ lees: ‘’levenspartner van moeder’’

www.biologicalnurturing.nl

www.biologicalnurturing.com

Goed in je vel

Huidcontact is belangrijk voor mensen, het wordt door velen zelfs als een primaire levensbehoefte gezien. Voor pasgeboren kinderen geldt dat mogelijk nog meer. Waar vroegere onderzoeken vaak vooral kijken naar de effecten van wel of geen huidcontact bij te vroeg geboren kinderen, worden er nu ook gecontroleerde trials uitgevoerd met gezonde op tijd geboren kinderen. Anderson et al analyseerden voor de Cochrane Reviews 19 onderzoeken (totaal N=806) en zij vonden significante verschillen tussen kinderen met huidcontact en traditioneel verzorgde kinderen op het gebied van borstvoeding, gedrag en lichamelijke status. Huidcontact in de kraamtijd was positief gecorreleerd aan meer incidentie van borstvoeding en langere borstvoeding duur. Kinderen in huidcontact waren beter in staat hun lichaam goed op temperatuur te houden en hun bloedsuikers waren beter. De kinderen met huidcontact huilden minder en er was meer positieve interactie tijdens de voedingen tussen moeder en kind. Los van de Cochrane Review vonden Rojas c.s. in een gerandomiseerd onderzoek dat te vroeg geboren kinderen die in huidcontact werden gehouden een grotere schedelgroei vertoonden (maar niet meer toename in gewicht of lengtegroei) dan traditioneel verzorgde prematuren. een sterkere groei van de schedel hangt samen met een snellere groei en ontwikkeling van de hersenen.
Anderson GC, Moore E, Hepworth J, Bergman N. Early skin-to-skin contact for mothers and their healthy newborn infants (Cochrane Review). In: The Cochrane Library, Issue 2 2003. Oxford: Update Software.
Rojas MA, Kaplan M, Quevedo M, Sherwonit E, Foster LB, Ehrenkranz RA, Mayes L. Somatic Growth of Preterm Infants During Skin-to-Skin Care Versus Traditional Holding: A Randomized, Controlled Trial. J Dev Behav Pediatr. 2003 Jun;24(3):163-168.

Een goed begin

In de laatst decennia is er veel veranderd in de zorg rond de baring en de routines zijn een stuk borstvoeding vriendelijker geworden. Een belangrijke ontwikkeling was dat kinderen niet direct bij de moeder werden weggehaald n vervolgens dat kinderen in principe bij de moeder op de kamer blijven. Een meer recent ontwikkeling toont het belang van huidcontact en de meeste baby’s mogen nu dan ook enig tijd bloot op de buik van de moeder blijven na de geboorte. Onderzoek toont aan dat huidcontact de baby ten goede komt, goed is voor de initiële moeder en kind hechting en het op gang komen van de borstvoeding.  Moore & Cranston Anderson vonden dat er wel verschil was in de eerste dagen borstvoeding, maar vonden dat verschil na een maand niet meer terug. Onderzoek van Colson et al toont aan dat de terugval in borstvoeding die wordt gezien na enkele weken, ondanks de begeleiding en instructie die moeders ontvangen, wel eens zouden kunnen liggen in het stoppen met de buik-op-buik ligging na dat 1e uur en de 1e voeding. Zij vond dat mensenkinderen geen dorsale drinkers (met constante steun en druk in de rugzijde) zijn, zoals tot nu toe algemeen werd aangenomen, maar ‘’buikvoeders’’, zoals veel andere zoogdieren. Zij vertonen in de vooroverliggende positie allerlei reflexmatig gedag dat efficiënt bijdraagt aan het zoeken en vinden van en aanhappen aan de borst en het veiligstellen van de melkstroom. Deze manier van borstvoeden (Biological Nurturing) voorkomt grotendeels het ‘’vechtgedrag’’ dat veel kinderen laten zien bij het aanleggen en bevordert het zelf en goed aanleggen.
Colson SD, Meek , Jane M. Hawdon JM: Optimal positions for the release of primitive neonatal reflexes stimulating breastfeeding. Early Human Development 2008, 84(7):441-449.
Moore ER, Cranston Anderson G: Randomized Controlled Trial of Very Early Mother–Infant Skin-to-Skin Contact and Breastfeeding Status. Journal of midwifery & women's health 1 March 2007 (volume 52 issue 2 Pages 116-125

Borstvoeding valkuilen: keizersnede

Ondanks de inzet van WHO, Unicef en talloze beleidsmakers en individuele zorgverleners om zoveel mogelijk kinderen zo lang mogelijk borstvoeding te laten krijgen, blijven er altijd kinderen buiten de boot vallen en zijn er altijd moeders voor wie het op de rails zetten van exclusief borstvoeding voor 6 maanden moeizaam gaat.
In allerlei onderzoeken komt de keizersnede naar voren als een belemmerende factor voor een vlot en op tijd op gang komen van de borstvoeding en een voldoende lange en voldoende exclusieve borstvoedingperiode. De meeste onderzoeken echter merken alleen dit verschil op, maar gaan niet in op het waarom ervan. Afgaand op de gebruikte technieken en invloeden op bijvoorbeeld de hormoonwerking zou er eigenlijk geen verschil moeten zijn in het op gang komen van de lactatie. Het is dan ook zeer waarschijnlijk dat de rondom de keizersnede gebruikte routines, waarbij de moeder de geboorte niet lichamelijk actief beleeft, moeder en kind minder en later huidcontact hebben en de initiatie van borstvoeding vaak wordt uitgesteld, verantwoordelijk zijn voor de minder gunstige borstvoeding uitkomsten na een keizersnede.
Chalmers B, Kaczorowski J, Darling E, Heaman M, Fell DB, O’Brien B, Lee L,  the Maternity Experiences Study Group of the Canadian Perinatal Surveillance System (2010): Cesarean and Vaginal Birth in Canadian Women: A Comparison of Experiences. Birth, 37: 44–49.
Pérez-Ríos N, Ramos-Valencia G, Ana Patricia Ortiz A: Cesarean Delivery as a Barrier for Breastfeeding Initiation: The Puerto Rican Experience. J Hum Lact August 2008, 24:293-30

Wetenschappelijk onderbouwde zuigelingenzorg: lage bloedsuikers

In de zorg voor pasgeborenen wordt veel gewerkt met protocollen en vaste routines. Dit kan helpen om die zorg beter en veiliger te maken. Het is wel van belang dat deze protocollen op deugdelijke wetenschappelijke basis zijn gebouwd. Ook voor preventie zou in protocollen plaats moeten zijn. De Academy of Breastfeeding Medicin (ABM) heeft een hele serie ''evidence based'' protocollen voor de zorg rond pasgeborenen, waarbij wordt uitgegaan van borstvoeding als de norm.
Het protocol hypoglycemie gaat net als dat over geelzucht uit van preventie en het duidelijk definiëren van risicofactoren. Daarvóór echter komt een duidelijk begrip van de materie en van het onderscheid tussen fysiologie en pathologie. Bij het pasgeboren kind is het namelijk volslagen normaal om in de eerste uren energie te halen uit ketonenverbranding in plaats van uit glucose. Daarom zal bij alle kinderen die binnen 1-2 uur postpartum voor suiker worden geprikt de uitslag alarmerend laag zijn. Dit is normaal en behoeft geen behandeling. Het prikken zo vroeg postpartum kan dus ook vervallen. Preventie bestaat uit het zo veel mogelijk bij elkaar houden van moeder en kind met zoveel mogelijk direct huidcontact, vroeg en frequent voeden, exclusief borstvoeding en kinderen uit risicogroepen intensief monitoren voor klinische symptomen van hypoglycemie en accurate bepaling van bloedsuikers als de klinische symptomen daartoe noden.
Wight N, Marinelli KA, ABM Protocol Committee: ABM Clinical Protocol #1: Guidelines for Glucose Monitoring and Treatment of Hypoglycemia in Breastfed Neonates. Revision June, 2006. BREASTFEEDING MEDICINE 2006, 1(3)
Ward Platt M, Deshpande S: Metabolic adaptation at birth. Semin Fetal Neonatal Med. 2005 Aug;10(4):341-50.

Barrières voor optimaal borstvoedingbeleid

Volgens alle experts is moeder en kind nabijheid in combinatie met vaak voeden in de eerste dagen belangrijk voor het leggen van de basis voor een gezonde moeder-kind relatie en het verzekeren van een vlot verlopende borstvoedingperiode. Men zou dus verwachten dat praktijken en routines rondom de vroege postpartum zorg daarop gericht zouden zijn. Niets is minder waar. In 2006 onderzocht het team van Morrison hoe vaak moeders in de eerste dag postpartum op hun ziekenhuiskamer werden gestoord en hoe lang ze gemiddeld alleen waren om met hun kind bezig te zijn. De schokkende uitslag was dat tijdens de observatie-uren (overdag van 8 tot 8 uur) er gemiddeld 54 keer een interruptie (deur open of telefoon) was, die gemiddeld 17 minuten duurde. Moeders hadden gemiddeld 24 keer een episode alleen met hun kind, waarvan de helft hooguit 9 minuten duurde. Moeders voedden hun kind tussen 2 en 10 keer. Een tegenmaatregel zou kunnen zijn om het huidcontact tussen moeder en baby direct na de geboorte te verlengen na het ''verplichte'' eerste uur. Bramson et al beschrijven de uitkomsten van een interventionele vergelijkende studie, waaruit bleek dat koppels die 3 uur ongestoord huidcontact hadden direct na de geboorte beduidend meer kans hadden om exclusief bosrtvoeding te geven, dan zij die geen of minder huidcontact hadden. De relatie huidcontact-exclusief borstvoeding was dosis-afhankelijk.
Morrison B, Ludington-Hoe S,  Anderson GC: Interruptions to Breastfeeding Dyads on Postpartum Day 1 in a University Hospital. JOGNN, 2006, 35:709-716.
Bramson L, Lee JW, Moore E, Montgomery S, Neish C,  Bahjr K, Lopez Melcher C: Effect of Early Skin-to-Skin Mother—Infant Contact During the First 3 Hours Following Birth on Exclusive Breastfeeding During the Maternity Hospital Stay. J Hum Lact May 2010 26: 130-137

Van het BVcongres Basel: Borstvoeding belangrijkste factor voor bestrijden kindersterfte

Randa Saadeh Msc, RD, Coordinator - Nutrition in the Life course (NLU), World Health Organization sprak over ‘’Infant feeding and child survival - have we done enough?’’. Aan de hand van de gegevens van de Global Strategy for Infant and Young Child Feeding en de WHO Growth Standards toonde zij duidelijk aan dat hier nog veel winst is te halen. De basis voor gezondheid wordt al in de zwangerschap gelegd. Moeders die binnen de normen groeien tijdens de zwangerschap beperken daarmee sterk het overgewicht risico van hun kinderen. Het later knippen van de navelstreng om meer ijzerrijk bloed naar het kind te laten stromen en veelvuldig en vroeg huidcontact zijn belangrijke factoren om op die gezonde basis voort te borduren door het kind vanaf het begin te verzekeren van een goede voedingstatus. Vroeg beginnen met borstvoeding, exclusief borstvoeding voor 6 maanden en borstvoeding naast geschikte andere voeding tot minimaal 2 jaar is de beste manier om een kind gezond te alten groeien en ontwikkelen en zowel ondervoeding als overvoeding te voorkomen. Borstvoeding is één van de belangrijkste factoren bij het voorkómen van obesitas: kinderen die geen borstvoeding krijgen hebben 25% meer kans overgewicht te ontwikkelen.

Congres ´´Bescherming en ondersteuning van borstvoeding´´, eerste dag: vooruitblik

De eerste dag van dit toonaangevende congres bestaat uit allemaal plenaire sessies. De onderwerpen die achtereenvolgens worden besproken zijn ´De Internationale Code in de dagelijkse praktijk´, ´Zuigelingenvoeding en het overleven van kinderen´, ´De economische waarde van borstvoeding voor werkgevers´, ´Huidcontact en de psychische gezondheid van de moeder´, ´De staat van de wetenschap en praktische implementatie´ en ´Counseling with both ´I´ ´s open´, een door de woordspeling niet te vertalen titel, die mij heel erg intrigeert. De Nieuwsflits van morgen zal enkele van deze onderwerpen bespreken. Door op de tags te klikken, kom je bij eerdere nieuwsflitsen die deze onderwerpen ook benoemden.