Mannenborst

Foto: Stephen Moyer als vampier Bill Compton en Sam Trammell als shapeshifter Sam Merlotte in True Blood: wat je ziet is niet altijd wat het is of kan zijn.
Mannen en borsten is, ik zou haast zeggen uiteraard, een onuitputtelijke bron voor verhaaltjes. Terugkijkend verbaasd het me eerlijk gezegd dat ik daar relatief weinig over geschreven heb. In de afgelopen dagen is, in mijn sociale media omgevingen en in mijn fysieke omgeving, dit thema een paar keer aan bod gekomen. Mannenborsten, borsten van mannen, borsten voor mannen. De mannelijke partner en borstvoeding; de echtelijke relatie en borstvoeding. De haat-liefde verhouding die mannen kunnen hebben met het thema borstvoeding, de veronderstelde verschillen tussen mannen en vrouwen op het punt van borsten en borstvoeding. Mannen en borsten dus vandaag.
In de mens-in-de-maak is er, in het eerste stadium van ontwikkeling, geen waarneembaar verschil tussen jongetjes en meisjes. Het duurt even voor uit het universele geslachtsorgaan een mannelijk of vrouwelijk geslachtsorgaan gaat groeien*. Verder blijft het lichaam van jongetjes en meisjes vrijwel identiek tot net voor het begin van de puberteit. Behalve de chromosomen en het verschil in opvulling tussen de benen is er geen lichamelijk tussen jongens en meisjes. Ook in het gedrag is er niet echt aangeboren verschil dat is terug te voeren op het al dan niet bezitten van een Y-chromosoom. De verschillen in gedrag en uiterlijk tussen jongens en meisjes zijn voornamelijk cultureel en door de opvoeding bepaald. Heel kort door de bocht en erg generaliserend gesteld, vertoont een kleutermeisje geen meisjesachtig gedrag omdat ze een meisje is, maar omdat ze als een meisje wordt behandeld.
Zoals ook de geslachtskenmerken die gesitueerd zijn tussen de achterste ledematen uit een identiek universeel startorgaan zijn ontstaan en pas later differentieerden tot mannelijk of vrouwelijk, zo ontstaan ook de borsten uit een niet-gender-gedefinieerd orgaan. Melkklieren zijn evolutionair ontstaan uit zweetklieren en die zijn bij mannen en vrouwen in principe gelijk. De embryonale aanleg en ontwikkeling van melkklieren uit die zweetklieren verloopt bij jongens- en meisjesembryo’s identiek. Ze blijven ook identiek tot het moment dat bij meisjes, onder invloed van vrouwelijke hormonen, de ontwikkeling verder gaat en de melkklieren uit het latente stadium komen en zich voorbereiden om actief te worden. Wanneer jongens aan dezelfde hormonen worden blootgesteld zal bij hen dezelfde ontwikkeling te zien zijn. Ook als de jongens onder invloed van mannelijke hormonen mannen zijn geworden, kan verhoogde blootstelling aan vrouwelijke hormonen tot ontwikkeling en functioneel worden van de melkklieren leiden. Mannen met borsten worden ze dan dus. Mannenborsten (manboobs) zijn overigens over het algemeen geen functionele melkklierborsten, maar verdikkingen onder en rondom de tepels door het extra ontwikkelen van de borstspieren en/of van extra vetweefsel.
Mannen hebben wat met borsten, vooral in een cultuur waar borsten tot de primaire seksuele kenmerken van de vrouw zijn benoemd. Vrouwenborsten zijn voor veel mannen hun exclusieve speeltjes. Dat kan een conflict veroorzaken met hun biologisch bepaalde plezier bij het zien van die borsten als voedingsinstrumenten van hun nageslacht. Zolang voornoemd nageslacht nog erg klein is, valt de discrepantie mee. Paps lift nog me op de familiale prolactine en oxytocine en zijn testosterongehalte is laag. Vaderlijke gevoelens overstemmen vooralsnog de minnaarsimpulsen. Maar na verloop van tijd nemen de mannelijke hormonen toch weer de overhand en begint er iets te morren. Die borsten, die hij toch wel claimde als zijn persoonlijke speeltjes, blijven maar bezet gehouden worden door dat kind. Misschien zelfs door een kind dat niet eens meer een baby is, maar een peuter. Een peuter of kleuter die naar het lijkt zijn borsten claimt.
Sommige mannen beginnen dan te roepen (echt of in vermomming) dat zij hun borsten terug willen. Laten we dat maar gelijk even recht zetten. Man heeft zijn borsten nog. Zijn mannenborsten, van vetweefsel of van spierweefsel. Zijn eigen borsten. Niemand heeft hem die afgepakt. Die andere borsten, die waar zijn kind zijn lichaam en ziel aan laaft, die zijn niet van paps, niet van het kind, maar van de moeder die het kind ermee voedt en koestert. Zij is ze nooit kwijt geweest en ze heeft ze nooit aan iemand overgedaan. Ze zijn, met andere woorden, nooit de borsten van haar man geweest. Hij heeft, en heeft altijd gehad, zijn eigen borsten, vrij naar eigen inzicht te gebruiken, net als zij  de hare heeft, had en gebruikt. Er valt dus niets terug te krijgen of te geven.
Is de man jaloers op zijn eigen kind, misgunt hij zijn kind het met liefde gegunde gebruik van de borsten van zijn speelmakkertje? Hij zou natuurlijk kunnen overwegen om zelf zijn borsten functioneel te maken en zijn kind te gaan voeden. Dan komen de borsten van zijn vrouw vrij voor zijn gebruik. Het is natuurlijk niet uit te sluiten dat hij, als hij een kind aan de borst heeft, niet meer zo geïnteresseerd is in speeltijd met de borsten van zijn vrouw. Borstvoeding doet dat namelijk wel eens. Misschien ligt daar het probleem wel en geldt het ongenoegen niet zozeer het gebruik van de borsten, maar het delen van aandacht.
*) Foto’s van  de ontwikkeling van de geslachtsorganen
Eurolac Flits! met label mannelijk lactatie, borsten, lactatie, gender. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

Rookmelder

Foto: Een antirookposter bij een taxistandplaats: ‘’Smoking doesn’t harm … only you’’
Een van de meest genoemde redenen om te kiezen voor borstvoeding is dat het zou beschermen tegen allergie. En laat dat net één van de minst duidelijke en mogelijk zelfs onjuiste redenen zijn. Borstvoeding voorkomt geen allergieën. Een allergie wordt geactiveerd door blootstelling aan de stof waarvoor je allergisch bent. Wat dat is, dat kan verschillen van persoon tot persoon en zelfs gedurende iemands leven kan het veranderen. De bescherming die borstvoeding biedt is het voorkomen van blootstelling aan mogelijke allergenen. Het voorkomt het activeren van een allergische aanleg doordat het voorkomt dat de stoffen (meestal eiwitten) die een allergische reactie uitlokken bij het kind komen. Dit geldt overigens alleen wanneer een kind wordt gevoed door een moeder die zelf een niet verstoorde darmfunctie heeft en geen herkenbare eiwitdelen doorlaat naar de bloedbaan. Uit allerlei onderzoeken blijkt zelfs dat de voeding van de moeder tijdens de zwangerschap en lactatie en een allergeen-vrij dieet voor het kind nauwelijks effect heeft op het voorkomen van allergieën.
In een heel groot literatuuronderzoek (Pali-Schöll et al, 2009) werd gekeken naar alle mogelijke en ooit beschreven of onderzochte factoren bij allergieën bij kinderen. De onderzoekers concluderen, een beetje zuur, dat het erg teleurstellend is om te moeten vaststellen dat preventieve dieetmaatregelen bij moeder en/of kind vrijwel nutteloos zijn en dat de enige preventie die tot nu effectief blijkt te zijn bestaat uit het vermijden van blootstelling van het ongeboren en jonge kind aan roken en alcohol gebruik (via de placenta, borstvoeding of passief roken) en het voorkomen van aantasting van de darmgezondheid. Die darmgezondheid kan worden aangetast door antibioticagebruik en een gebrek aan blootstelling aan ziekteverwekkers (ook blootstelling aan luchtweginfecties werkt preventief). Het is opvallend dat in deze review serieus wordt gekeken naar de eerder door de gangbare wetenschap verguisde hygiëne hypothese (door het uitbannen van alle mogelijke besmettingen slaat het afweersysteem op hol en reageert op normaal gesproken ongevaarlijke stoffen). In deze zin werkt borstvoeding natuurlijk preventief doordat het zorgt voor een gezonde darmflora en het afweersysteem van het kind leert wat pathogenen zijn en wat niet.
De rol van roken en drinken door de moeder die in dit onderzoek wordt benadrukt is voor velen wellicht onverwacht. In een andere grote literatuurstudie (Einarson, Renz en Jensen-Jarolim, 2009) blijkt dat roken tijdens de zwangerschap en de lactatieperiode, naast een verhoogd allergierisico, tot veel meer ziekten en aandoeningen bij kinderen op korte en lange termijn kunnen leiden dan alleen een lager geboorte gewicht en een verhoogd risico van astma en wiegendood (hoewel die op zich al voldoende argument zouden moeten zijn). De lijst is lang en indrukwekkend: onvruchtbaarheid, buitenbaarmoederlijke zwangerschap, miskraam, placenta insufficiëntie, laag geboortegewicht en intra-uteriene groeiachterstand, vroeggeboorte, schisis en craniosynostose (te vroege sluiting van de schedelnaden), wiegendood, klompvoet, respiratoire aandoeningen, ADD, en sommige vormen van kanker bij kinderen.
Dit is een samenvoeging van mogelijke effecten van roken door de moeder zelf tijdens de zwangerschap en borstvoedingperiode en passief meeroken van het kind in een huis waar wordt gerookt. Het is voor een rokende moeder dus geen oplossing om dan maar geen borstvoeding te geven en wel te blijven roken als het kind is geboren. De risico’s die werden opgebouwd door roken tijdens de zwangerschap, worden dan versterkt door passief roken en door de (minstens zo lange lijst van) risico’s van geen borstvoeding. Stoppen met roken voor de zwangerschap is de beste optie wanneer wordt gekeken naar de gezondheid en de risico’s van het aantasten van die gezondheid van het gewenste kind. ‘’Jongetje of meisje? Dat maakt niet uit, als het maar gezond is.’’ Een gevleugelde uitspraak, die vrijwel elk ouderpaar wel eens bezigt. De uitkomst is niet helemaal af te dwingen, maar rokende ouders maken de kans dat hun wens uitkomt wel een heel stuk kleiner.
Pali-Schöll I, Renz H, Jensen-Jarolim E: Update on allergies in pregnancy, lactation, and early childhood. J Allergy Clin Immunol. 2009, 123(5): 1012–1021.
Einarson A, Riordan S: Smoking in pregnancy and lactation: a review of risks and cessation strategies. European Journal of Clinical Pharmacology, 2009, 65(4):325-330

Met vallen en opstaan.

Afbeelding: De valhoed, prent van boekillustratoren Jan en Casper Luyken (2e helft 17e eeuw)
‘’Zo eenvoudig als ademen’’ is een Engelse spreekwijze (‘’easy as breathing”) om aan te geven dat iets zo eenvoudig is dat het vanzelf gaat. Het zou ook kunnen zijn ‘’zo gemakkelijk als je hart laten slaan’’ of je bloed laten stromen of je pancreas insuline laten afscheiden, maar die lopen allemaal niet zo lekker als ‘’as easy as breathing’’. Waar het op neer komt is dat het allemaal gaat over normale lichamelijke functies die vanzelf gaan en waarover je niet hoeft na te denken; vanzelfsprekend eenvoudig. Niet dat er nooit iets fout gaat, maar in principe gaat het vanzelf. Andere natuurlijke lichaamsfuncties horen ook vanzelfsprekend en vanzelf te gaan, maar zijn makkelijker verstoorbaar, zoals bijvoorbeeld de spijsvertering, maar ook zwangerschap, baring en lactatie. Het lichaam is volledig toegerust om die functies naar behoren en vlot en vloeiend uit te voeren, mits de juiste stimuli worden geleverd. En daar wil het nog al eens aan mankeren. We eten er maar op los, of eten de verkeerde dingen of te veel of te weinig en de spijsvertering kan daar een harde dobber aan hebben. Soms zo erg dat ook de eerstgenoemde systemen daar functieproblemen van kunnen krijgen (met name de insuline, hart en bloedsomloop en de ontgiftende organen lever en nieren). Lacteren is ook zo’n natuurlijke functie in het vrouwenlichaam. Met de juiste stimuli zullen de borsten meer klier- en kanalenweefsel ontwikkelen tijdens een zwangerschap en er melk in gaan produceren die er na de geboorte van de placenta uit komt om het kind te voeden. Daar hoef je als vrouw niet iets bijzonders voor te doen, je moet het alleen niet tegenwerken. Zolang je zorgt dat de gemaakte melk de borst verlaat zal die borst melk blijven produceren en dus blijven lacteren. Net zo simpel en normaal en vanzelfsprekend als ademhalen.
En dan zijn er nog de lichamelijke functies die wel normaal en aangeboren zijn, maar die moeten worden geleerd, zoals lopen, spreken en je handen gebruiken en borstvoeding geven. Er zijn gevallen bekend van kinderen die opgroeiden in een omgeving waar niet tegen hen of zelfs om hen heen werd gesproken en die kinderen leerden dus niet spreken. Borstvoeding geven is ook zo’n aangeleerde vaardigheid op basis van een aangeboren vermogen. Ook mensapen kunnen het niet zonder het te hebben afgekeken van andere apen- of mensenmoeders. (In enkele dierentuinen zijn wel eens voedende moeders uitgenodigd om bij de kooi met een zwangere of pas bevallen gorillavrouw te voeden, zodat zij de kunst af kon kijken.) Mensenmoeders zijn in onze maatschappij soms net zo weinig blootgesteld aan het zicht op voedende moeders als gorilla’s in dierentuinen en het gehannes met voeden aan de borst is dus bijna net zo’n gedoe. Anders dan ademhalen en je bloed laten circuleren doe je borstvoeding geven in het begin niet zomaar terwijl je met andere dingen bezig bent. Het begint al met de houding. Wat we kennen zijn kinderen die de fles krijgen of schilderijen van oude meesters die hun interpretatie van moeder en kind gaven in Madonna schilderijen. Dat zijn allemaal beelden van houdingen die niet erg geschikt zijn om een pasgeboren baby borstvoeding te geven. Het zit niet lekker en baby kan er niet goed bij of zakt weg. En de meeste van deze houdingen zorgen ervoor dat de instincten en reflexen, die de baby heeft om hem te helpen bij drinken aan de borst, hem juist tegenwerken. In plaats van voedende moeders aan te vallen, weg te sturen naar toiletten of achterkamertjes of hen te verplichten zich onder doeken te verbergen zouden ze moeten worden toegejuicht en zouden opgroeiende meisjes naar ze toe gebracht moeten worden om te leren. Leren borstvoeding geven gaat met vallen en opstaan, maar onze maatschappij legt onnodig veel extra struikelblokken op het vlak waar dat vallen en opstaan wordt gedaan. Er wordt meer gevallen en het opstaan is lastiger dan nodig door de houding van onze maatschappij. En net als bij een kind dat leert lopen zijn aanmoediging  en voordoen belangrijk, maar steun hier en daar en een ruimte zonder drempels, hobbels en obstakels maakt het proces een stuk makkelijker.

Waar heb je het eigenlijk over?

(Foto: de auteur geeft les aan medewerkers van een kraamafdeling en een neonatologie afdeling van een ziekenhuis.)

 Praten over borstvoeding – ik zou het dagen lang kunnen. In feite doe ik dat ook, want het is mijn vak. Hoe kun je daar nou zo veel over vertellen? wordt mij wel eens gevraagd. Nou, kijk eens rond bij anderen die hun vak serieus nemen: ze praten over niets anders. En ik wordt ook gevraagd om erover te praten. Krijg er zelfs voor betaald. Dat maakt het extra leuk. Borstvoeding is de eerste kennismaking van een kind met de wereld, veilig vanuit de nabijheid van zijn moeder. Het is de basis van zijn lichamelijke, emotionele en intellectuele gezondheid. Daarover mag wel een en ander gezegd zijn. Behalve gepassioneerd over borstvoeding, ben ik ook een beetje een taalpurist en een ouderwetse schooljuffrouw en noem ik zaken graag bij de juiste naam. En daar komt de ergernis om de hoek kijken, want waar hebben sommige mensen het eigenlijk over? Ze halen processen en producten door elkaar. Daarom maakte ik een overzichtje van de processen en producten die met borstvoeding te maken hebben. Maar waar we het eigenlijk over hebben als we praten over borstvoeding is een relatie; een relatie tussen twee mensen, twee individuen, die elkaar voeden en koesteren en aan en van elkaar leren wat het werkelijk betekent mens te zijn.

van Veldhuizen-Staas: Terminologie: waar hebben we het over? http://eurolac.net/index.php?p=137

Exclusief borstvoeding geven

In 2 verschillende onderzoeken werd gekeken naar factoren die een rol spelen bij het exclusief borstvoeding geven. In 19 ziekenhuizen in Californië keken Bramson et al naar het effect van huidcontact tussen moeder en kind na de geboorte en zagen dat hoe langer de periode van direct huidcontact duurde, hoe groter de kans was dat het kind bij ontslag enkel borstvoeding kreeg. Bai et al in Indiana keken naar factoren die bepaalden of een kind de aanbevolen eerste 6 maanden uitsluitend borstvoeding kreeg en zij zagen dat vooral het vaste voornemen van de moeder om voor een bepaalde tijd borstvoeding te geven belangrijk was. Zij bevelen dan ook aan om tijdens de zwangerschap vrouwen te betrekken bij campagnes om tot die positieve besluitvorming te komen. Een andere factor die de exclusiviteit van borstvoeding bedreigt is het traag op gang komen van de rijpe melk, omdat dan de neiging om andere melk bij te geven steeds groter wordt.  Bij vrij veel vrouwen die net een kind hebben gekregen duurt het langer dan de gemiddelde 3 dagen voor colostrum over gaat in rijpe melk (lactogenese II). Dit komt vaker voor bij vrouwen die voor het eerst moeder worden. Andere factoren die meespelen waren volgens onderzoekers Nommsen-Rivers et al van de Universiteit van Californië waren bij de moeder: ≥30 jaar, BMI ≥30, postpartum oedeem en afwezigheid van onaangenaam gevoel in de tepels in de eerste 3 dagen; bij de baby: een geboortgewicht ≥3600 gram en ≥2 keer ''niet goed drinken aan de borst'' in de eerste dagen.
Bramson,  L, Lee JW, Moore E, Montgomery S, Neish C, Bahjri K, Lopez MelcherC:  Effect of Early Skin-to-Skin Mother—Infant Contact During the First 3 Hours Following Birth on Exclusive Breastfeeding During the Maternity Hospital Stay. J Hum Lact  May 2010   vol. 26  no. 2  130-137
Bai Y, Middlestadt SE, Peng C-Y J, Fly AD: Predictors of Continuation of Exclusive Breastfeeding for the First Six Months of Life.J Hum Lact. 26(1):26-34
Nommsen-Rivers LA, Chantry CJ, Peerson JM, Cohen RJ, Dewey KG: Delayed onset of lactogenesis among first-time mothers is related to maternal obesity and factors associated with ineffective breastfeeding.  Am J Clin Nutr (June 23, 2010).

Osteoporose

Lang werd gedacht dat zwangerschap en lactatie een aanslag betekende op de botsterkte van vrouwen door de sterke onttrekking van kalk. Naast de overduidelijke onlogica van deze veronderstelling (het in stand houden van de soort zou ongezond zijn voor de individuen die die instandhouding moeten leveren) blijkt ook uit onderzoek dat dit een onjuiste veronderstelling moet zijn. Vrouwen die zwanger zijn geweest en kinderen hebben gevoed hebben na het beëindigen van de lactatie net zo’n hoge botdichtheid of zelfs hoger dan vrouwen die geen borstvoeding hebben gegeven. In Japan onderzochten Kurabayashi et al het verloop van de botdichtheid gedurende de zwangerschap, tijdens de lactatie en in de periode van 5-10 jaar daarna. Zij vonden een daling in botdichtheid tegen het einde van de zwangerschap en tijdens de lactatie, maar een stijging terug naar de beginwaarden rondom het stoppen met borstvoeding.  Deze laatste waarden bleven de daaropvolgende jaren stabiel. Vrouwen met een om te beginnen lage botdichtheid verbeterden deze echter niet. Karlsson et al in Zweden deden vergelijkbaar onderzoek en vonden een teruggang met 5% tijdens zwangerschap en lactatie, maar konden dit niet op het zwanger zijn het geven van borstvoeding alleen terugvoeren omdat er teveel factoren een rol spelen. Zij bevestigen andere uitkomsten dat de botdichtheid zich na de lactatieperiode weer hersteld en beamen daarom dat ook vaker zwanger zijn en langere tijd borstvoeding geven geen risicofactor voor osteoporose zijn.
Kurabayashi T, Tamura R, Hata Y, Nishijima S, Tsuneki I, Tamura M, Yanase T: Secondary osteoporosis UPDATE. Bone metabolic change and osteoporosis during pregnancy and lactation. Clin Calcium. 2010 May;20(5):672-81.
Karlsson MK, Ahlborg HG, Karlsson C: Pregnancy and lactation are not risk factors for osteoporosis or fractures. Lakartidningen. 2005 Jan 31-Feb 6;102(5):290-3.
Lenora J, Lekamwasam S, Karlsson MK: Effects of multiparity and prolonged breast-feeding on maternal bone mineral density: a community-based cross-sectional study. BMC Womens Health. 2009 Jul 1;9:19.

Borstvoeding valkuilen: keizersnede

Ondanks de inzet van WHO, Unicef en talloze beleidsmakers en individuele zorgverleners om zoveel mogelijk kinderen zo lang mogelijk borstvoeding te laten krijgen, blijven er altijd kinderen buiten de boot vallen en zijn er altijd moeders voor wie het op de rails zetten van exclusief borstvoeding voor 6 maanden moeizaam gaat.
In allerlei onderzoeken komt de keizersnede naar voren als een belemmerende factor voor een vlot en op tijd op gang komen van de borstvoeding en een voldoende lange en voldoende exclusieve borstvoedingperiode. De meeste onderzoeken echter merken alleen dit verschil op, maar gaan niet in op het waarom ervan. Afgaand op de gebruikte technieken en invloeden op bijvoorbeeld de hormoonwerking zou er eigenlijk geen verschil moeten zijn in het op gang komen van de lactatie. Het is dan ook zeer waarschijnlijk dat de rondom de keizersnede gebruikte routines, waarbij de moeder de geboorte niet lichamelijk actief beleeft, moeder en kind minder en later huidcontact hebben en de initiatie van borstvoeding vaak wordt uitgesteld, verantwoordelijk zijn voor de minder gunstige borstvoeding uitkomsten na een keizersnede.
Chalmers B, Kaczorowski J, Darling E, Heaman M, Fell DB, O’Brien B, Lee L,  the Maternity Experiences Study Group of the Canadian Perinatal Surveillance System (2010): Cesarean and Vaginal Birth in Canadian Women: A Comparison of Experiences. Birth, 37: 44–49.
Pérez-Ríos N, Ramos-Valencia G, Ana Patricia Ortiz A: Cesarean Delivery as a Barrier for Breastfeeding Initiation: The Puerto Rican Experience. J Hum Lact August 2008, 24:293-30

Osteoporose

In tegenstelling tot wat vroeger werd gedacht is borstvoeding geven niet slecht voor vrouwengezondheid. Vrouwen die nooit borstvoeding geven hebben juist een verhoogd risico op verschillende vormen van kanker (Nieuwsflits 28-10-2010). Ook de botdichtheid (Bone Mass Density, BMD) wordt door borstvoeding geven uiteindelijk niet verminderd. Onderzoeken in bijvoorbeeld Japan (Kurabayashi  c.s. 2010), Zweden (Karlsson  e.a. 2005) en Sri Lanka (Lenora  e.a. 2009) tonen dit onomstotelijk aan. Karlsson wijst op het feit dat de BMD tijdens zwangerschap en lactatie ook door allerlei andere factoren wordt beïnvloed dan alleen de onttrekking van calcium ten behoeve van het kind, maar dat uiteindelijk ook meerdere zwangerschappen en een lange totale lactatietijd geen negatief effect heeft op de BMD. Lenora et al vonden in hun studie onder 210 Sri-Lankese vrouwen tussen 46 en 98 jaar dat dit ook nog geldt voor postmenopauzale vrouwen. Recent Japans onderzoek toonde aan dat na het initiële verlies van BMD (5%) dit na het spenen weer toeneemt en vervolgens  5-10 jaar stabiel blijft. Vrouwen die de zwangerschap ingingen met een lage BMD kunnen hier dus een risico lopen, omdat in deze periode de botdichtheid niet stijgt. Het is daarom zaak ervoor te zorgen dat vrouwen met kinderwens vooraf worden voorgelicht over manieren om te zorgen voor en hogere botdichtheid bij de start van de zwangerschap.
Kurabayashi  T, Tamura R, Hata Y, Nishijima S, Tsuneki I, Tamura M, Yanase T: Secondary osteoporosis UPDATE. Bone metabolic change and osteoporosis during pregnancy and lactation. Clin Calcium. 2010 May;20(5):672-81.
Karlsson MK, Ahlborg HG, Karlsson C: Maternity and bone mineral density. Acta Orthop. 2005 Feb;76(1):2-13.
Lenora J, Lekamwasam S, Karlsson MK: Effects of multiparity and prolonged breast-feeding on maternal bone mineral density: a community-based cross-sectional study. BMC Womens Health. 2009 Jul 1;9:19.