Marmottendag

Foto: Bill Murray als Phil in Groundhog Day (1993) waarin hij dezelfde dag keer op keer opnieuw beleeft.

Een dagelijks stukje schrijven leek zo’n goed idee toen ik eraan begon. Als mensen horen dat een deel van mijn werk bestaat uit het geven van lezingen, workshops en cursussen over borstvoeding, dan vragen ze vaak hoe ik dat voor elkaar krijg om uren over borstvoeding te praten, dagen zelfs bij cursussen. Mijn antwoord is simpel: ik raak daarover gewoon niet uitgepraat. Daarom leek een dagelijks stukje ook geen enkel probleem. In de praktijk blijkt dat ik met dat dagenlange praten toch vaak mezelf herhaal. Op een andere manier, met andere woorden, voor een ander publiek, maar toch steeds meer van hetzelfde. Soms is de herhaling zo intens dat ik er een soort Marmottendag gevoel bij krijg (zie afbeelding), een sterk deja-vu, een dit-deed-ik-eerder-al-eens gevoel dus. Voor een deel komt dat omdat ondanks de diversiteit van moeders, kinderen en moeder-kind koppels, de basisprincipes gelijk zijn en dezelfde paar thema’s voortdurend terugkomen: Informatie versus marketing. Moeder en kind nabijheid. Responsief ouderschap versus babytrainingen.

Informatie versus marketing. Om zwangerschap, baring en borstvoeding/opvoeding tot tevredenheid van iedere direct betrokkene te doorleven is informatie van doorslaggevend belang. Weten hoe dingen werken en in elkaar zitten is belangrijk om adviezen op waarde te kunnen schatten. Marketing geeft ook een vorm van informatie, maar dat is informatie die je aanzet tot de aankoop of acceptatie van de dienst of het product waarvoor reclame gemaakt wordt. Meestal is het doel van die dienst of product niet het belang van de koper, maar van de verkoper, meer precies, de financiën of levensfilosofie van de verkoper/maker/aanbieder. Tip: onderscheid marketing van werkelijke informatie door het gebruik van romantiserende beelden en veel ‘’moeten’s’’ en veel ‘’mag niet’s’’. Werkelijke informatie geeft mogelijkheden en opties, met bij voorkeur dingen als ‘’als je zus doet kun je mogelijk dat verwachten, als je zo doet kun je mogelijk dat verwachten’’.

Moeder en kind nabijheid. Dit is een van meest basale dingen in het geheel van verzorging, voeding en opvoeding. In het meest prille begin is die nabijheid vrijwel absoluut en alleen inwisselbaar voor een enkele andere vaste hechtingsfiguur, bijvoorbeeld de vader. De noodzaak tot lijfelijke nabijheid met een ander mens is diep en onuitwisbaar gegrift in de blauwdruk van het kind, naast de behoefte aan voedsel en ademhaling. Voor het op gang komen en stabiliseren van het geheel van het proces van borstvoeding en het product moedermelk is dat in het begin voornamelijk de moeder. Tenzij de vader of de vrouwelijke tweede ouder overweegt om ook borstvoeding te geven, dan mag het gelijkelijk worden verdeeld. Het intact houden van de lijfelijke verbinding tussen moeder en kind tijdens en direct na de geboorte en na het afnavelen is de belangrijkste factor bij een goed begin van de borstvoeding en van het leggen van de fundamenten voor een gezonde emotionele ontwikkeling en de mogelijk tot het aangaan en onderhouden van bevredigende relaties van elke soort. Om in lijn te blijven met het informatie versus marketingstukje: het is niet de enige factor en zelfs zonder dat kunnen borstvoeding en emotionele ontwikkeling goed op gang komen, maar daarvoor is dan harder werk en veel meer nadenken nodig.

Responsief ouderschap versus babytrainingen. Met babytrainingen bedoel ik elke vorm van het disciplineren van kinderen zoals leren slapen, leren alleen slapen, leren doorslapen, eten wat de pot schaft en wanneer de pot schaft, zindelijkheidstraining. Responsief ouderschap houdt in dat de ouders (of degenen die als zodanig functioneren of tijdelijk die taak waarnemen) hun kind leren kennen, zijn signalen en communicatie herkennen, verstaan en begrijpen en er adequaat op reageren. Dat reageren is dan met het belang van het kind in gedachten, niet met het belang of het gemak van de volwassene. Onlangs zag ik een filmpje waarin een vader een methode liet zien om het ‘’zeuren’’ van zijn tweejarige dochter te stoppen. Hij leidde haar af op het moment dat zij aanstalten maakte om te gaan huilen, zeuren of een tantrum te krijgen. Kindje was ergens mee bezig en iets zat tegen, het lipje ging trillen, de huilgeluidjes kwamen en vader vroeg ‘’wat zegt de koe?’’. Als in een geconditioneerde reflex stopte het huilen en het kindje zei: ‘’Boehoe’’. Wat leerde het kindje: huilen mag niet, mijn gevoelens zijn irrelevant, communicatie heeft geen zin. Als vader in plaats daarvan de communicatie had opgepakt, door praten proberen erachter te komen wat het kindje bedoelde en haar te helpen daar een oplossing voor te vinden, had het kindje geleerd dat zij belangrijk is voor haar vader, dat haar gevoelens ertoe doen en dat communicatie zorgt voor hulp bij problemen of het delen van je emoties. Ze had ook geleerd dat huilen oké is, maar dat praten een effectievere methode van communicatie is.

Na een paar jaar dagelijkse blogs is dit dus eigenlijk waar ik het grotendeels over heb. In steeds andere woorden. Met telkens andere plaatjes. In altijd andere omstandigheden. Met veel andere details. Maar steeds, telkens, altijd diezelfde marmot.

Communicatie

Foto: Moeizame communicatie tussen Dustin Hoffman als Raymond Babbitt en Tom Cruise als Charlie Babbitt in Rain Man
Gisteren mocht ik onverwacht spreken voor een groep verpleegkundigen. De spreekster die eigenlijk zou komen was ziek en 24 uur voor de scholing was gepland werd ik gevraagd. Dat was een staaltje van vlotte driewegcommunicatie. De zieke spreekster wachtte niet tot het laatste moment met afzeggen en daardoor kon de organisator nog net op tijd iemand vinden die bereid en in staat was om in zeer korte tijd met een aanhoorbaar verhaal te komen. Gelukkig was het thema een van mijn stokpaardjes (huilen en hechting) en daarover had ik dus materiaal genoeg voorhanden om op tijd een presentatie klaar te hebben.
In mijn verhaal ging ik vooral ook in op het aspect communicatie, wat zowel bij huilen als hechting op de voorgrond treedt. Communicatie was ook het thema van een email die ik kreeg in reactie op een column van mijn hand op borstvoeding.com*. Ondanks de disclaimer (‘’ Nota Bene: Wie de schoen past trekke hem aan. Deze lamentatie is natuurlijk niet bedoeld voor alle zorgverleners die wel weten hoe het werkt en zich daaraan houden.‘’) aan het einde van het stuk, voelde zij zich toch persoonlijk aangesproken en onterecht aangevallen. Wat de ontvanger waarneemt en hoe de ontvanger de boodschap interpreteert is niet altijd wat de zender bedoelde. Communicatie heeft altijd een aspect van emotie en het is altijd tweerichtingsverkeer tussen zender en ontvanger. Zender en ontvanger wisselen dan ook nog al eens van rol.
Communicatie is essentieel in elke vorm van menselijke interactie op micro en macro niveau. Ik heb het er dan ook in mijn stukjes nogal eens over**. Dit hele blog is een poging tot communicatie over voor mij belangrijke onderwerpen. Onderwerpen waarvan ik denk dat ze ook voor andere mensen belangrijk zijn om kennis van te nemen. Onderwerpen die belangrijk zijn om over na te denken en te communiceren. Soms communiceer ik door enkel pure informatie door te geven, andere keren door bij die informatie ook duidelijk mijn eigen mening te formuleren. Dat is allebei toch min of meer eenrichtingsverkeer. Ik zend uit en hoop dat er ontvangers zijn die het opvangen en consumeren. Liever heb ik twee- of meer-richtingsverkeer in mijn communicatie. Dat probeer ik dan te veroorzaken door mijn stukjes zo te schrijven dat zij prikkelen tot reactie. Ik doe dat bijvoorbeeld door de informatie en mijn menig erover in een humoristische vorm te gieten. Die humor kan mild zijn of scherper in de vorm van sarcasme, satire of parodie. De aard van de ontvanger bepaalt wie waarop en hoe reageert.
Onder deze stukjes staat altijd de mogelijkheid tot reageren. Ik wil iedereen aanmoedigen van die mogelijkheid gebruik te maken. Communiceer! Geef je mening. Geef liefst je ongezouten mening. Blijf wetenschappelijk of gebruik de emotie die het stukje opwekte als basis voor je communicatie, maar wees duidelijk. Wie niet hier wil reageren kan ook via de Facebook vermelding reageren en daar een discussie op gang brengen. Mij maakt het niet uit, zolang er maar gecommuniceerd wordt. 
Hieronder alvast wat brandstof voor communicatie:
van Veldhuizen_Staas CGA: Over het huilen van baby's. Gepubliceerd online
van Veldhuizen_Staas CGA: Psychologische modellen en hun invloed op borstvoeding en ouderschap. Gepubliceerd online
Eurolac Flits! met label huilen, hechting. Deze links leiden naar lijsten met bijdragen met deze labels. Klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.
**) Eurolac Flits! met zoekterm communicatie. Deze link leidt naar een lijst met bijdragen met deze zoekterm. Klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.
*) Tragikomedie, eerder verschenen als Eurolac Flits!

Valentijn

Afbeelding: de Grieks-Romeinse god Pan op een fresco in Pompeï.
Het zal weinigen ontgaan zijn: vandaag is het Valentijnsdag. In de katholieke heiligen kalender is het de naamdag van Sint Valentijn en verving het in de vroege tijden van het Christendom een ‘heidens’ vruchtbaarheidsfeest. Bij de oude Romeinen werd op 14 februari namelijk Lupercalia gevierd door het vereren van twee goden, Juno, de beschermgodin van de vrouw en het huwelijk, en Pan, de god van de natuur (meestal, in tegenstelling tot bijgaande afbeelding, afgebeeld met de poten van een geit in plaats van benen). Ongehuwde vrouwen en mannen werden die dag door het trekken van lootjes aan elkaar gekoppeld. In commercieel 2012 is het de naamdag van het geld. Vermomd als ode aan de romantische liefde in rood en roze vloeipapier, gepaard gaand met veel chocolade en hartensnoepjes gaan grote sommen geld heen en weer. Met echte liefde heeft het allemaal weinig te maken en met het aangaan en onderhouden van relaties al evenmin. Relaties zijn namelijk hard werk. Je moet een goede partner treffen, aantrekken en binden en vervolgens van dag tot dag gebonden houden. En dat van weerskanten. Hard werken aan een prachtige Valentijnskaart en doos chocolaatjes kan een partner aantrekken en een dag van euforische verliefdheid geven, maar als het niet wordt gevolgd door enig onderhoud zal de liefde wegkwijnen en de relatie stranden. En zo gaat het met alle relaties. De relatie tussen geliefden en echtelieden, tussen ouders en kinderen en die tussen zorgvragers en zorgaanbieders. Zorgaanbieders op het gebied van moeder en kind zorg lijken teveel rood en roze vloeipapier en dozen met chocolaatjes rond te strooien, maar laten het vervolgens afweten. De ontvangers van de presentjes, de moeders, ervaren dat na het opeten van de chocolade en het verbleken van het vloeipapier de stille aanbidder verdwenen is en zij zelf achterblijven met het lege doosje en een hart vol verlangen. Een gebroken hart zelfs, met scherven in de vorm van kapotte tepels, ontstoken borsten en weigerende baby’s. Een andere stille aanbidder ziet dan makkelijk zijn kans schoon met een nieuw aanbod van lekkers in een mooi papiertje. Die nieuwe aanbidder weet hoe hij een relatie moet aangaan en onderhouden. Hij blijft het object van zijn liefde met aandacht overstelpen, aait en knuffelt haar en overtuigt haar dat de eerste aanbidder haar niet waard was en dat die chocolaatjes en vloeipapier toch niet van zo’n geweldige kwaliteit waren als ze werden gepresenteerd. Al die aandacht leidt de aandacht af van de werkelijke kwaliteit (of het gebrek eraan) van zijn eigen snoeperijen.
In meerdere onderzoeken, zowel oorspronkelijke onderzoeken als meta-analyses, is inmiddels aangetoond dat alleen het aanprijzen van borstvoeding niet werkt en dat moeders voortgaande zorg en begeleiding nodig hebben bij het geven van borstvoeding. Cross-Barnet et al ondervroegen moeders over de zorg die zij in de verschillende stadia tussen prenataal en de eerste verjaardag van hun kind kregen rondom borstvoeding. Uit de antwoorden bleek dat moeders tijdens enkele, meerdere of alle stadia geen of ontoereikende hulp kregen. Veel van de geboden begeleiding bij borstvoeding was oppervlakkig en gehaast en vaak onjuist en inadequaat. Eerdere studies toonden al aan dat extra begeleiding bij borstvoeding leidde tot hogere cijfers voor de incidentie, duur en exclusiviteit van borstvoeding en een verminderd risico van maag-darminfecties. Schmied c.s. kwamen na een uitgebreide metasynthese van 31 onderzoeken tot de conclusie dat gepersonifieerde, rondom de cliënt gecentreerde, communicatie vaardigheden en vertrouwen-gebaseerde relatievorming belangrijk zijn voor een effectieve zorg rond borstvoeding. 

Cross-Barnet C, Augustyn M, Gross S, Resnik A, Paige D: Long-Term Breastfeeding Support: Failing Mothers in Need. Maternal and Child Health Journal. Issn: 1092-7875:1-7. 

Schmied, V., Beake, S., Sheehan, A., McCourt, C. and Dykes, F. (2011), Women’s Perceptions and Experiences of Breastfeeding Support: A Metasynthesis. Birth, 38:49–60.

Ja zuster, nee zuster

Foto: Loes Luca als Zuster Klivia in de 2005 remake met-een-volwassen-knipoog van de jaren '60 kinderserie Ja zuster Nee zuster.

Als kind in de late jaren ’60 van de vorige eeuw was ik een grote fan van de kinderserie Ja zuster, nee zuster. Schrijfster Annie M.G. Schmidt stond garant voor show en tegendraadsheid. Lekker stout zijn stond vrij hoog in haar vaandel en natuurlijk vallen kinderen daarvoor. Toen ik pas moeder was zei ik en deed ik ‘’Ja zuster, ja dokter’’ op het consultatiebureau, omdat ik in mijn naïviteit dacht dat dokters en zusters weten waar ze het over hebben. En dus kreeg dochter met zes weken al rozenbottelsiroop, twee weken later gezeefde tomaat en tegen het halve jaar at ze goeddeels met de pot mee. Op een of andere manier is het toch nog gelukt negen maanden borstvoeding te geven. Bij de volgende kinderen werd het meer ‘’Ja zuster, Ja dokter’’ zeggen en ‘’Nee zuster, nee dokter’’ doen. Mijn naïeve geloof in de kennis van de zorgverlener was aan scherven gevallen, maar het ze recht in het gezicht zeggen, dat zat er nog niet in. Dat zou openlijke ongehoorzaamheid zijn en dat was echt nog steeds iets voor de televisie.
Gisteren keek ik naar de filmversie van ‘’Ja zuster, nee zuster”. Nog steeds ondeugend en tegendraads en niet alleen voor kinderen. De grapjes zijn volwassener en openlijker. Op consultatiebureaus is ook wel wat veranderd en sommige hebben warempel zorgverleners die weten waar ze het over hebben als het om borst- en bijvoeding gaat. De meeste moeders zeggen nog steeds ‘’Ja zuster, ja dokter’’, hoewel een groeiend aantal ‘’Nee zuster, nee dokter’’ doet. Nog steeds niet erg openlijk, want ja, je moet wel met die mensen door één deur kunnen als er iets met je kind aan de hand is. En dus blijft de situatie bestaan dat moeders (onder elkaar) klagen dat ‘’het bureau zegt …’’ terwijl ze zelf heel andere ideeën hebben en de zorgverleners op de consultatiebureaus zich verdedigen met ‘’Ja, maar dat willen de moeders zelf’’. Wat meer open communicatie tussen ouders en zorgverleners, naast een meer echt evidence based aanpak van zuigelingenvoeding en verzorging en opvoeding zou een goed idee zijn. Ouders mogen het best hardop zeggen als ze het niet eens zijn met het advies van het CB. En de werkers op het CB zouden hun oor eens te luisteren mogen leggen op bijvoorbeeld fora waar moeders hun hart luchten en vertellen wat ze werkelijk vinden van de adviezen die ze krijgen. Ja zuster, nee zuster kan een mooi voorbeeld zijn van een communicatie waarbij van harten geen moordkuilen worden gemaakt, waar wat op levers ligt er wordt afgelegd en wat zwaar op magen ligt eruit wordt gegooid en waar bittere pillen dapper worden geslikt.

Wereld Borstvoeding Week: communicatie en keuzes maken

De Wereld Borstvoeding Week wordt in grote delen van de wereld deze week gevierd: de eerste week van Augustus. In andere delen zoals Nederland heeft men gekozen voor week 40. De WHO besteedt deze week aandacht aan borstvoeding door het publiceren vaan lijstje van 10 feiten over borstvoeding. In de komende 10 dagen zal ik deze feiten een voor een als thema voor een stukje nemen. Ik begin met het thema van deze Wereld Borstvoeding Week in combinatie met punt 1: De aanbeveling om exclusief borstvoeding te geven tot 6 maanden en daarna borstvoeding tot de tweede verjaardag of langer; vanaf het geboorte-uur, op verzoek, zonder restricties in aantal, duur of tijdstip en zo mogelijk zonder substituten.
Het thema van dit jaar gaat over communicatie, delen en ervaren.

Communicatie over borstvoeding is een hot item. De zaterdagse Trouw kwam met een artikel met de strekking dat die communicatie fout is: te veel pushen en te weinig belichten van de negatieve kanten.  Er is geen compassie met moeders die geen borstvoeding willen of kunnen geven (en al helemaal niet volgens de aanbevelingen van de WHO), is de strekking van het betoog van de filosofe die dit keer van stal is gehaald om haar mening te ventileren. Punt met filosofen is dat ze goed kunnen filosoferen, maar opmerkelijk weinig verstand kunnen hebben van de zaken waarover ze filosoferen. Dan krijg je dus dit soort mooie redeneringen die in feite nergens op slaan. Borstvoeding gaat namelijk niet over moeders en wat zij leuk vinden of willen of (denken te) kunnen, maar over kinderen en hun rechten, gezondheid en welzijn. Volgens de Universele Rechten van het Kind heeft elk kind recht op goede voeding, verzorging en gezondheid. Borstvoeding zorgt daarvoor. Ouders worden gepusht en strikt geadviseerd om de meest uiteenlopende dingen wel of juist niet te doen (om te voldoen aan die kinderrechten), vaak nog veel dwingender gesteld dan de borstvoeding adviezen, maar daartegen wordt nooit het schuldgevoel argument ingezet.  Maar als het over borstvoeding gaat is het plotseling een persoonlijke keuze die niet mag worden opgedrongen. Het al dan niet toepassen van al die adviezen en richtlijnen en voorschriften aangaande hun kinderen waarmee ouders worden gebombardeerd is evengoed hun eigen keuze (zolang het niet wettelijk bepaald is dat het moet, zoals je onthouden van lichamelijk geweld). Een belangrijk aspect bij de schuldgevoel discussie is waarschijnlijk dat als mensen keuzes gemaakt hebben of het gevoel hebben die te hebben moeten maken, waarbij ze zich om enige reden niet plezierig voelen, ze iemand anders de schuld willen geven (in dit geval de borstvoeding promotoren). Het is hetzelfde soort ''inconvenient truth'' als de voorlichting over roken en drinken in de zwangerschap. Wie voor haar ongeboren kind gezondheidsrisico's laag wil houden onthoudt zich van roken, alcohol en drugs. Daar heeft schuldgevoel, voor degenen die dat moeilijk vinden, niets mee te maken. Borstvoeding promotie praat vrouwen geen schuldgevoel aan (dat doen ze zelf met hulp van lui zoals de schrijfster in Trouw en de leveranciers van de substituten). Wie een weloverwogen keuze maakt en daar achter staat voelt zich niet schuldig (ook als die keuze niet in lijn is met de adviezen).  Een schuldgevoel kun je alleen hebben als je een keuze hebt gemaakt waarvan je weet dat die niet goed is. Heidi Akkers verwoordt het non-argument van niet kunnen of willen scherp in haar column: "Wil of kan je niet koken? Stop dan maar: met afhaal word je kindje ook wel groot." (Akkers, 2011) En voor de vrouwen voor wie het echt niet lukt, die het echt niet kunnen? Daar zijn oplossingen voor te zoeken zonder schuldgevoel, net als bij alle andere normale lichamelijke functies die het bij sommige mensen nu eenmaal niet doen: steunzolen, krukken, braille, lenzen, hoorapparaat, kolf, donormelk.

Reclame voor kunstvoeding: misleidend of een voorbeeld?

Zwangere vrouwen en jonge moeders zijn het doelpubliek voor de fabrikanten van kunstmatige zuigelingenvoeding (''kunstvoeding'') en de reclame die deze fabrikanten maken is dus te vinden op plaatsen waar zwangeren en jonge moeders komen en wat ze zien en lezen. (In Nederland is directe reclame voor kunstvoeding voor kinderen tot 6 maanden verboden, maar met de reclame voor nr 2 voeding gericht op zwangeren en pasbevallen moeders wordt hetzelfde effect bereikt.) Stang et al onderzochten wat die advertenties zoal gebruiken om hun product aan de man (cq vrouw) te brengen. Vaak bleken dit gezondheidsclaims te zijn: dit of dat merk kunstvoeding zorgt voor een betere ontwikkeling van ogen of hersenen, geeft minder darmproblemen of minder allergie. Een overvloed van andere onderzoeken heeft echter inmiddels allang aangetoond dat deze claims onterecht zijn: kunstvoeding scoort op alle punten van groei, gezondheid en omwikkeling lager dan borstvoeding. De verschillende merken kunstvoeding verschillen maar minimaal.
En ander verontrustende ontwikkeling is het toenemende aanbod van borstvoeding informatie lijnen door kunstvoeding fabrikanten. Dit is een zeer gevaarlijke vorm van marketing omdat het het publiek en feel-good gevoel geeft: de fabrikant zelf lijkt immers te zeggen dat er iets is dat beter is dan zijn eigen product.
Met het thema van WBW2011 in gedachten is het misschien een goed idee als mensen die positief over borstvoeding willen communiceren een kijkje in de keuken van de kunstvoedingreclamemakers nemen. Om borstvoeding de plaats te geven die het verdient, die de gezondheid van kinderen en moeders verdient, moeten we misschien een net zo effectieve manier van massa communicatie gaan uitproberen.
Stang J, Hoss K, Story M: Health Statements Made in Infant Formula Advertisements in Pregnancy and Early Parenting Magazines. ICAN: Infant, Child, & Adolescent Nutrition  February 2010   vol. 2  no. 1  16-25
http://tumblingboobs.tumblr.com/post/1065910428/its-not-just-parenting-websites-promoting-similacs
http://dou-la-la.blogspot.com/2010/09/breast-is-best-sponsored-by-simfamil.html
http://www.borstvoeding.com/columns/een-kijkje-in-de-keuken.html

Waba kondigt het thema voor Wereld Borstvoeding Week 2011 aan

Overgenomen van de WABAsite: http://www.worldbreastfeedingweek.org/:


Het is WABA een eer het thema voor de Wereld Borstvoeding Week 2011 bekend te maken. Het thema richt zich op en betrekken bij en activeren van jonge mensen om door alle generaties heen te werken onder de pakkende slogan ‘’Praat met me! Borstvoeding – een 3d beleving’’. Het thema gaat over communicatie op verschillende niveaus en tussen verschillende sectoren.
Waarom 3D?
Als we kijken naar borstvoeding ondersteuning zien we voornamelijk twee dimensies: tijd (van voor de zwangerschap tot en met het spenen) en plaats (thuis, gemeenschap, zorgstelsel, etc.). Maar geen van beide hebben die veel invloed zonder een derde dimensie - communicatie!
Communicatie is een essentieel deel van het beschermen, bevorderen en ondersteunen van borstvoeding. We leven in een wereld waarin individuen en wereldwijde gemeenschappen in een oogwenk communiceren over grote en kleine afstanden. Elke dag worden nieuwe communicatielijnen gemaakt en wij kunnen deze informatiekanalen gebruiken om onze horizon te verbreden en borstvoeding informatie te verspreiden voorbij onze directe tijd en plaats om daarmee belangrijke dialogen te starten. Deze derde dimensie gaat dwars door generaties, sektoren, geslachten en culturen heen en stimuleert het delen van kennis en ervaring zodat deze zo wijd mogelijk worden verspreid.