Plantmelk

Foto: Phytolacca Decandra (Amerikaanse Karmozijnbes)

De karmozijnbes of phytolacca is een grote, bossige plant met grote bladeren en onopvallende bloemen. Pas als de bessen rijp worden valt de plant op: diep, donker, puper-rood zijn de bessen die op een soort maiskolfvorm gegroepeerd zijn. Het is een kleur die wordt geassocieerd met bloed. De bessen worden gebruikt om stoffen te verven. De Engelse naam voor phytolacca is ‘’Poke Root’’. Poke komt van de het woord pocan (in een Noord Amerikaanse inheemse taal) met de betekenis bloedrood. De plant heeft van oudsher een belangrijke plaats in de natuurgeneeskunde.

De meeste delen van de plant zijn giftig, hoewel de jonge scheuten kunnen worden gegeten als groente. Giftige planten zijn vaak in heel kleine doses juist geneeskrachtig en dat geldt voor de karmozijnbes ook. Het kan worden gebruikt als braakmiddel na het inslikken van vergif, maar de grens tussen een therapeutische dosering als braakmiddel en een dodelijk middel met heftige braken en fatale diarree is maar erg klein. Het wordt daarom over het algemeen niet in die hoedanigheid gebuikt. De onderdrukkende werking op het hart en de ademhaling, het gehoor en het zicht maken het ook eerder een gevaarlijk middel, waar makkelijk meer kwaad dan goed mee wordt gedaan.

In heel kleine doseringen echter, bij voorkeur in lage homeopathische verdunningen, heeft phytolacca verbazingwekkende kwaliteiten. Het geneest niet zelf, maar zet het lichaam aan tot zelfgenezing door het inwerken op de metabolische processen (men noemt dergelijke kruiden alteratief). Het heeft als zodanig een regulerende werking op de functie van het lymfesysteem.

Door de alteratieve invloed op met name het lymfesysteem is het een goed ontgiftingsmiddel en heeft het een gunstige invloed op ontstekingsprocessen. Afvalstoffen worden door het lymfesysteem afgevoerd. Bij ontstekingsprocessen is er veel afval om te verwijderen en een niet goed werkend lymfesysteem kan daar moeite mee hebben. In plaats van het wegwerken van een probleem wordt de ontsteking dan zelf het probleem.

Phytolacca is een uitstekend middel om te gebruiken bij een verstopt melkkanaal en een borstontsteking. De alteratieve werking zorgt voor een goed functionerend lymfesysteem dat het afval van de ontsteking snel en goed kan afvoeren. Gebruik nooit meer dan de op de verpakking aangegeven dosis!

Natuurlijk moet ook de oorzaak voor de verstopping of de borstontsteking worden aangepakt, anders kun je aan de gang blijven. Over het algemeen is de uiteindelijke oorzaak voor verstopping en borstontsteking stilstaande melk (melkstase). Dit kan door te veel melk, overslaan van voedingen of obstructies. Zorg voor vaak voeden of kolven, rust en warmte. Een dompelbad in zout water kan vastzittende melk weer aan het stromen krijgen, evenals warme, vochtige kompressen. Wat geraspte verse gember in het kompres geeft nog beter resultaat. Voor wie meer van koel houdt kan een kwarkkompres of een pleister van groene leem veel goed doen.

Wie een borstontsteking heeft is ziek en moet naar bed. Met kind. Laat je verwennen met kopjes thee, een krantje en versgeperst sap. Houd je kind dicht bij je en voed om de haverklap en dan nog eens en doe heel veel dutjes tussendoor samen met de baby.

ABC

Foto: Tony Randall als Hercule Poirot, Anita Ekberg als Amanda Beatrice Cross en Robert Morley als Hastings  in  The Alphabet Murders (1965), een Hercule Poirot verhaal gebaseerd op Agatha Christie's The A.B.C. Murders. Het achterhalen van het precieze probleem en de juiste behandeling is soms detectivewerk.

Degelijk denkwerk met praktische invulling, daarop kun je altijd rekenen als je met Linda Smith, MPH, FACCE, IBCLC, FILCA (die Amerikanen zijn dol op een alfabet-spaghetti achter hun naam), in zee gaat. Coach Linda richt zich, naast directe moeder en kind zorg vooral op het scholen van geschoolden. Van haar komen ook de, onder lactatiekundige beroemde, ‘’Regels voor borstvoeding: 1e geef de baby eten, 2e stel de melkproductie veilig 3e stel de borstvoeding veilig’’. Zij werkt, en leert anderen werken, volgens het principe dat je altijd uitgaat van wetenschappelijk onderbouwde principes en werkwijzen. Als die uitgeput zijn, niet werken of niet beschikbaar zijn ga je over naar algemene praktijk en interventies die zijn gebaseerd op een voortborduren op wat bekend is over de anatomie en fysiologie. Als ook die route uitgeput is, ga je kijken wat anderen doen of hebben gedaan en wat werkt, je probeert nieuwe ideeën uit en experimenteert op basis van observaties, ‘’trial & error’’. Bij die laatste route hoort dat je gaat beschrijven wat je deed en waarom, hoe het uitwerkte, wat anders had gemoeten en je publiceert dat als casestudies. Dit brengt je werk terug naar de tweede cirkel (die van algemene praktijk). Vervolgens ga je het wetenschappelijk onderzoeken (of je probeert anderen zover te krijgen dat ze dat doen), zodat het naar de binnenste cirkel, die van Evidence Based Practice kan komen. In de afbeelding, die Coach Smith bij deze uitleg gebruikt, zijn de twee middelste ruimten (EBP en algemene praktijk) redelijk strakke, concentrische cirkels, terwijl de buitenste een onregelmatige vorm is, niet rond en niet hoekig, met uitstulpingen en bochten. Voor een beelddenker zoals ik is dat een mooi beeld voor de gedachtekronkels en uitschieters die je als onderzoekende therapeut soms moet maken om een moeder-en-kind te kunnen helpen.

De onderhavige lezing gaat niet over de 3 Regels voor Borstvoeding, niet over het model voor waar je je werkwijzen als lactatiekundige vandaan haalt, maar over het ‘’A-B-C model’’ voor het zoeken naar problemen en oplossingen. A voor ‘Access’, B voor ‘Breastmilk transfer’ en C voor ‘Comfort’. Er hoort een Flowchart bij, waarbij drie vragen (A, B en C) onder elkaar zijn weergegeven met elk een ja en een nee optie en de daarbij horend vervolg stappen.

A staat voor ‘Access’, ofwel aanwezigheid. ‘’Is de baby in het restaurant?’, zijn moeder en baby voldoende bij elkaar? Onderzoek heeft aangetoond dat moeder en kind minimaal ruim 10 minuten per uur, 24 uur per 24 uur tegen elkaar aan moeten zijn, om tot goede en effectieve borstvoeding te komen. Meer is beter. Bereikbaarheid (access) van de melk is niet hetzelfde als bereikbaarheid van de borst of borstvoeding en heeft dus mogelijk niet hetzelfde resultaat. Nabijheid van moeder en kind is essentieel, ook voor andere doelen dan baby eten geven. Het voldoen aan dit punt is iets dat iedereen kan doen: zorgverlener, familie, vrijwilligers, werkgevers, collega’s. Het gaat om het aanmoedigen en beschermen van borstvoeding en nabijheid, het gaat om attitude van de omgeving. Klinische vaardigheden voor het werken met A zijn luistervaardigheid (laat de moeder gewoon haar eigen verhaal doen zonder interrupties en zonder oordelen); uitvinden en begrijpen wat voor deze moeder belangrijk is, wat haar doelen zijn; aanmoedigen, uitleggen en onderwijzen (wat weet de moeder over normaal babygedrag, zijn normale behoeften en vaardigheden, van het concept moeder-kind-dyade en voeden op verzoek); zoeken naar en vinden van praktische oplossingen voor ‘’bereikbaarheid’’ en ‘’beschikbaarheid’’.

B is Breastmilk transfer. Niet goed te vertalen met een B aan het begin, want borstmelk is echt geen goed Nederlands woord. Als ik een goed B-woord heb gevonden laat ik het u weten, maar voorlopig gebruiken we hier gewoon de Engelse term voor. Krijgt de baby als hij aan de borst is ook daadwerkelijk melk binnen, dat wil zeggen: hij zit in het restaurant, maar eet hij ook). Daarvoor zijn kwantitatieve (vorm van de tepel bij het loslaten, activiteit van de baby tijdens het drinken en de inschatting van de moeder) en kwalitatieve (voor en na wegen, luiers tellen) evaluatie middelen. Interventie strategieën omvatten: begin met volledige nabijheid en toegankelijkheid tot de borst gedurende zeker 48 uur (in bed, pyjama/bloot, geen huishoudelijke of werktaken, moeder gedraagt zich of ze ziek is met baby in bed); corrigeer positie, houding en aanhappen met aandacht voor grove, fijne en mondmotoriek; probeer altijd eerst aan te leggen; gebruik hulpmiddelen waar nodig en kies 1 middel om melk uit de borst te krijgen en 1 middel om de melk in de baby te krijgen; ga door met het voeden van de baby en melk uit de borsten te halen en maak daarvan zo kort mogelijk gebruik van het minst gecompliceerde middel. Een flink deel van de anderhalf uur presentatie wordt vervolgens gevuld met een opsomming en uitleg van de technieken, vaardigheden en uitvoering van en rond middelen en technieken. Ik zou met die informatie makkelijk en lesdag voor zorgverleners of lactatiekundigen in opleiding kunnen vullen. Belangrijk put is dat de moeder zoveel mogelijk betrokken wordt in  de zoektocht en de besluitvorming en in de uitvoering.

De C van Comfortabel. Moeder moet comfortabel zijn (ik voeg daar zelf altijd aan toe dat dat ook voor de baby geldt). Als moeder pijn heeft of nadrukkelijk ongemak, gaat het niet of maar moeilijk lukken met die borstvoeding. Het restaurant kan in orde zijn, de baby kan in het restaurant zitten en eten, maar als de kok niet comfortabel is, gaat het vroeg of laat fout. Behandeling van pijn is dus een zeer belangrijk onderdeel van het ABC model. Pijn heeft vaak een link met een medisch conditie dus de lactatiekundige zal vaak moeten samenwerken met zorgverleners die medische diagnoses mogen stellen en medicatie voorschrijven. De werkwijze van de lactatiekundige op gebied van comfort van de moeder omvat een grondige anamnese van moeder, kind en borstvoeding; het opstellen van een korte termijn plan samen met de moeder (zij moet het uitvoeren, dus mag ze zeker inbreng hebben in het plan!); evalueer na 2-3 dagen en stel bij: ga door met wat werkt, maar stop met wat niet werkt of averechts werkt; ga door tot het goed gaat volgens moeders doelen; en documenteer alles.

C is ook van Community: elke moeder moet, op het laatst bij het beëindigen of overdragen van de zorg) in contact gebracht worden met vrijwilligersgroepen (borstvoedingsorganisaties) zodat zij in contact komt met andere moeders in een met die van haar vergelijkbare situatie.

Inschatten

Foto: Michael Weatherly weet als  Special Agent Anthony DiNozzo ondanks zijn verdere scherpzinnigheid zijn collega Cote de Pablo als Ziva David niet altijd goed in te schatten in NCIS: Naval Criminal Investigative Service (2003– )
Soms heb je van die dagen waarvan je aan het begin inschat dat ze rustig zullen zijn, maar die gaandeweg steeds chaotischer worden. Waar eerst alleen een paar kleine klusjes en afrondingen op het programma stonden, kruipen steeds meer andere kleinigheden en tegenslagen ertussendoor. Onverwachte, maar belangrijke telefoontjes, ad hoc dingetjes die er even snel tussendoor moeten en een traag werkende computer omdat de wekelijkse back-up maken zo veel rekencapaciteit vergt (en misschien is aan een computer werken met gemiddeld 8 open schermen in 5 programma’s ook niet zo’n goed recept voor vlot werk). Afgeleid worden door de honden die, met dit mooie weer en de tuindeur open, keer op keer met luidruchtig enthousiasme hun buurjongen begroeten en hem uitermate geestdriftig keer op keer vertellen dat hij vooral in zijn eigen tuin moet blijven, waarop buurjongen met evenveel verve de complimenten retourneert. En dan kijk je scheef op de klok en denkt dat de middag al bijna voorbij is en de post moet nog weg. Met de sleutel al in je hand op weg naar de post weer een telefoontje, gauw-gauw ertussendoor en beloven het later op te lossen en terug te komen. Om dan als je terugkomt te zien dat je de klok verkeerd gelezen hebt en de middag pas halverwege is. Rust. Toch nog tijd voor een stukje.
Inschatten kan lastig zijn, wanneer je niet alle factoren kent. Of als je ze wel kent, maar niet incalculeert. Als ik een nieuwe cliënt krijg moet ik ook gaan inschatten wie en wat voor iemand ik voor me heb. Opleidingsniveau, toewijding of vastbeslotenheid, kennis niveau, voorgaande ervaringen met borstvoeding begeleiders, zelfs levensbeschouwing, kunnen allemaal factoren zijn die meebepalen hoe ik een cliënt benader. Om een politieke vergelijking te gebruiken: ik kan een SP’er niet met VVD-taal benaderen of een SGP’er met PvdA-taal. Ik kan een gezin alleen goed helpen als ik hun taal spreek. Dat in te schatten lukt meestal wel, maar kan lastig zijn. Soms helpt de cliënt zelf mee door te verklaren dat de reguliere geneeskunde niet bij hun levensovertuiging past, of dat zij helemaal niets moeten hebben van die alternatieve hocus-pocus. Zo weet ik snel wie ik naar de huisarts kan sturen voor een antibioticum recept en wie naar een yoga klas.
Is er dan niet een enkele beste oplossing voor een gegeven probleem? En zou ik niet alle cliënten dezelfde beste oplossingen moeten aanraden? Nou, nee, eigenlijk. Ja, als het probleem echt helemaal exact hetzelfde zou zijn, zou je mogelijk een exact gelijk advies kunnen geven, maar dan nog zal de formulering en de precieze invulling anders zijn. Als ik namelijk de kans dat mijn cliënten mijn goede adviezen zullen opvolgen zo groot mogelijk wil maken, moet ik ze iets adviseren wat ze verstaan, begrijpen en aanvaarden. Ik kan dan wel vinden dat een combinatie van dieetaanpassingen, voedingssupplementen en yoga voor deze problemen de beste oplossing zijn, als mijn cliënt dat allemaal alternatieve hocuspocus vindt, gaat ze dat niet doen en wordt haar probleem niet opgelost. En heb ik een slechte naam. Misschien dat het beter werkt als ik haar doorverwijs naar een psychotherapeut voor de geestelijke ontspanning en stressreductie en naar een diëtist om haar voedingsstatus te evalueren en verbeteren. Maar dat advies zal dan weer slecht vallen bij een cliënt die goede ervaring heeft met fytotherapie en acupunctuur.
Een baby die slecht hapt, is een baby die slecht hapt, zou je denken. Maar ook daar moet een inschatting worden gemaakt waarom die baby slecht hapt en wat voor deze moeder-kind combinatie de beste oplossing is. Bij de ene moeder zal ik misschien proberen aan te geven dat ze het wel een beetje los kan laten, vertrouwen op haar lijf en vooral op haar kind. Bij een andere moeder zal ik juist heel precies de techniek van het drinken aan de borst moeten uitleggen en de moeder leren opletten wat haar kindje doet. en bij weer een ander zal ik niks zeggen of uitleggen, maar alleen de baby in een andere houding neerleggen en de moeder zelf laten ontdekken wat er nu anders is en waarom het nu ineens wel goed gaat.
Al deze inschattingskwesties maken het zo moeilijk om op openbare plaatsen antwoorden op borstvoeding vragen te geven. Er zijn te veel onbekende aspecten die eigenlijk in een inschatting moeten worden meegenomen. Dat lijkt een beetje op een fictief experiment waarbij geleerden van een andere planeet samen een olifant moeten onderzoeken en definiëren. Ze hebben nog nooit een olifant gezien en krijgen nu ook elk maar een klein stukje te zien, of te voelen, of te ruiken, of te horen. Zij kunnen pas een inschatting maken van wat het precies is wat zij aan het onderzoeken zijn als zij al die aspecten combineren. Want stel je de verschillende inschattingen voor van degene die het zachte uiteinde van de slurf voelt en degene die de slagtand ziet. Wie dus een goed en op maat gemaakt antwoord wil op een borstvoeding vraag wil, vraagt liever een persoonlijke consult aan dan te vertrouwen op een algemeen en mogelijk op basis van een eenzijdige inschatting gegeven twitter-advies.

Heel maken

Foto: Tom Cruise als Vincent, Jamie Foxx als Max en Barry Shabaka Henley als Daniel in Collateral, over collaterale schade bij de operaties van een huurmoordenaar
 ‘’Moenia en Mok richten zich eerst tot hun eigen Kern, vandaar uit tot die van elkaar. Samen vormen ze een heldere draad die zich verbindt met draden uit het helersnet. Samen sturen ze de draad in het zwakker wordende dier, zoekend naar het binnengedrongen projectiel. De draad wikkelt zich eromheen en trekt het pijlvormige stukje ijzer naar buiten. Een nieuwe draad volgt de eerste op en zoekt in het diertje naar verdere verwondingen en dicht ze.’’
De droom van veel heelmeesters: als je toch eens op een niet-invasieve manier, zoals met de gedachtenprojectie in het verhaalfragment*, in het lichaam zou kunnen komen en daar ter plekke zien wat ziek is en het helen. We hebben natuurlijk allerlei beeldvormingsmethoden, waarbij we met behoorlijke nauwkeurigheid kunnen bepalen wat waar in het lichaam gebeurt, maar om fouten te herstellen moeten we dan toch het lichaam binnendringen en in het helingsproces andere dingen kapot maken. Want: waar gehakt wordt vallen spaanders en wie een omelet wil moet eieren breken.
Toch hebben ook wij, zonder magie, de beschikking over allerlei manieren om te onderzoeken en vinden wat er fout is in een lichaam en het te helen zonder collaterale schade. Alle onderzoek naar mogelijke afwijkingen, ziekte, disfunctioneren en schade moet zijn gebaseerd op een feilloze kennis van het lichaam in normale staat. Alles staat en valt met de kennis van de normale anatomie en fysiologie van het organisme dat wordt onderzocht en moet worden geheeld. Gelukkig is onze kennis van hoe het menselijk lichaam in elkaar steekt en werkt inmiddels aardig goed geworden en hoeven we ons niet meer te behelpen met religieus getinte aannames en magisch-denken verklaringen voor enge verschijnselen.
Bij borstvoeding moeten we kennis hebben over de anatomie van de borsten, de delen van de baby die een rol spelen bij het drinken aan de borst, het opnemen en verwerken van voedsel en van de samenwerking tussen die twee (maternaal en kinderlijk) systemen. Daarnaast is kennis nodig over de beïnvloeding door de eigen psyche van moeder en kind en over de interactie tussen moeder en kind en hun sociale omgeving.
Op basis van die degelijke, grondige en vrij opvraagbare kennis kan dan worden geobserveerd, gemeten, onderzocht en gepalpeerd op zoek naar afwijkingen van het normale patroon. Veel kan aan de buitenkant worden waargenomen, soms is medische beeldvorming nodig met behulp van echo, scans of röntgen. Wanneer een variatie of afwijking in het patroon werd gevonden, moet worden vastgesteld of die afwijking groot genoeg is om problemen te veroorzaken, alleen of in combinatie met andere variaties, en wat de oorzaak of reden voor de variatie is. Op basis daarvan kan een behandeling worden vastgesteld. Of meerdere behandelingsmogelijkheden. Sommige van die opties zullen bestaan uit handelingen die door moeder en/of kind zelf zijn uit voeren, sommige uit handelingen door de zorgverlener uit te voeren. Soms is invasieve behandeling nodig en zal er moeten worden gesmeerd, geslikt, geprikt, gespoten of gesneden.
Waar mogelijk zal worden gekozen voor interventies die door moeder en/of kind zelf kunnen worden uitgevoerd. Dit geeft het minste risico van collaterale schade en is heel goed voor het gevoel van eigenwaarde van de moeder. De tweede voorkeurspositie gaat naar niet-invasieve interventie door een zorgverlener. Weinig kans op bijkomende schade, maar het mist de positieve feedback voor de moeder. Als het niet anders kan is invasieve interventie door of onder begeleiding van een zorgverlener nodig. Daar moet dan ook weer niet te lang mee worden gewacht: hoe langer een probleem bestaat, hoe moeilijker het wordt om het op te lossen. De zorgverlener moet daarbij alles op alles zetten om de interventie zo klein mogelijk te houden, maar zo groot als noodzakelijk is, en waar mogelijk zo min mogelijk extra verstoringen in het patroon te veroorzaken. In de praktijk komt dat neer op het zo dicht mogelijk bij elkaar houden van moeder en kind en de borstvoeding zo snel mogelijk te hervatten. Er zijn maar heel weinig medisch condities in moeder en kind die het geven en krijgen van borstvoeding onmogelijk of ongewenst maken.
*) Fragment: Gonneke Staas: Hictamah – kronieken van een aartsmagiër. In ontwikkeling.

Opening

Afbeelding: de nieuwe praktijk is geopend.
Vandaag heropent Eurolac, Praktijk voor lactatiekunde en Eurolac Webwinkel. De kennis en hulpmiddelen kunnen weer gaan stromen na een stop van 3 weken. Ook bij borstvoeding is er soms een heropening nodig. Als er om de een of andere reden een belemmering is in de vrije melkstroom kan er een ophoping van melk ontstaan. De borst lijdt als het ware aan indigestie en gaat opspelen. Een door verstopping opspelende borst krijgt ontstekingsreacties: dolor (pijn), calor (warmte), tumor (zwelling) en rubor (roodheid). Oorzaken voor belemmering van de vrije melkstroom zijn afknelling van de melkkanalen en onvoldoende leging van de borst. De melk gaat weer stromen door de belemmering op te heffen en door afname van melk de stroom op gang te brengen.
Melkkanalen kunnen door allerlei oorzaken worden afgekneld. Tijdens stuwing kan een passende beha ineens te klein zijn, waardoor de randen in de borst drukken. De riem van eens schoudertas of de autogordel kunnen ook hardnekkige indrukkingen van de borst op telkens dezelfde plaats veroorzaken. Afknelling van een heel andere orde kan een stoot of stomp tegen de borst zijn. Dit kan een beurse plek geven met een ontstekingsreactie. De zwelling van die ontsteking kan een melkkanaal dichtduwen. Littekens van oude verwondingen of operaties kunnen melkkanalen versmallen, zodat ze makkelijk verstopt raken of er kan kapselvorming optreden en dat kan ook melkkanalen verminderd doorgankelijk maken of de ruimte om uit te zetten tijdens de toeschietreflex beperken.
Onvoldoende leging van de borst kan op verschillende manieren tot verstopping leiden. Melk die niet wordt afgenomen blijft in de borst achter en hoopt zich op. Dit kan druk op de weefsels geven met een ontstekingsreactie als gevolg. De zwelling die daarmee gepaard gaat zorgt voor dichtduwen van de melkkanalen en onvoldoende ruimte om uit te zetten bij de toeschietreflex. Dit bemoeilijkt dan het stromen van de melk, waardoor er een grote kans is dat er melk achterblijft en het proces zich herhaalt. Een andere oorzaak zou kunnen zijn dat melk die in de melkkalen achterblijft indikt en een klont vormt die het melkkanaal afsluit. Daarachter hoopt zich meer melk op die ook kan indikken. De opgehoopte melk veroorzaakt een ontstekingsreactie met zwelling en nog meer druk op het melkkanaal, enzovoorts.
Voorkomen is beter dan genezen en open houden is dus beter dan heropenen van de melkkanalen. Hoe dan ook: melk heeft openingen nodig om te kunnen stromen en stromende melk houdt de melkkanalen open. Vrije borsten zonder knelpunten en frequente en goede leging van de borsten houdt de boel aan de gang. Mocht er toch eens een verstopping zijn, zoek dan naar de oorzaak en neem deze weg. Vooral bij verstoppingen van de hele borst (vastzittende borsten na stuwing bijvoorbeeld) is wel eens hulp nodig om het slot te openen*.
WHO: Mastitis: causes and management. WHO/FCH/CAH/00.13
The Academy of Breastfeeding Medicine Protocol Committee: ABM Clinical Protocol #4: Mastitis. BREASTFEEDING MEDICINE,  3(3), 2008. DOI: 10.1089/bfm.2008.9993
*) van Veldhuizen-Staas G: Hulpmiddelen en technieken bij verstopte melkkanalen en borstontsteking. Gepubliceerd online, 2010
Eurolac Flits! met label borstontsteking, mastitis