Waarom?

Foto: Robert Pattinson (op een foto van Stewart Shining voor Vanity Fair) vraagt het zich ook af: Waarom niet?

Mensen maken hun leven lang keuzes. Grote keuzes, kleine keuzes, belangrijk en minder belangrijke keuzes. Keuzes die in eigen ogen belangrijk zijn en in die van anderen niet en omgekeerd. Keuzes die in eigen ogen goed of fout zijn en in de ogen van anderen omgekeerd. Mensen kunnen soms achteraf aardig lopen tobben over sommige keuzes die ze hebben gemaakt. Had ik nu maar … . Had ik toch niet beter … . Wat als ik zus of zo gedaan had in plaats van … . Soms worden keuzes gemaakt zonder er ook maar een seconde over na te denken en soms pas na dagen wikken en wegen. De tweede is niet noodzakelijkerwijs beter dan de eerste. Soms kun je je perfect voorstellen hoe mensen tot bepaalde keuzes komen en soms helemaal niet. Over die laatste situatie wil ik het even hebben.

Ouders kiezen voor hun kinderen, zolang die nog ‘’wilsonbekwaam’’ zijn. Kinderen kunnen wel kiezen, maar dat wordt vaak niet herkend of erkend. Dus kiezen ouders. Ik wil ervan uitgaan dat alle ouders bewust kiezen als ze voor hun kind kiezen en dat zij bij de bepaling van hun keuze uitgaan van wat waarschijnlijk de voorkeur van het kind zou zijn en wat voor het kind de beste keuze zou zijn. Die keuze moet dan ook voor de ouders haalbaar en uitvoerbaar zijn. Ik accepteer dus dat er ouders zijn die voor borstvoeding zouden willen kiezen, maar die om één of andere voor hen dringende reden zichzelf niet in staat achten die keuze uit te voeren. Ik zou graag willen weten wat die redenen dan kunnen zijn. Noem het professionele en wetenschappelijke interesse, maar ik wil graag weten waarom mensen keuzes maken, die niet de mijne zouden zijn. Niet uit kritiek, maar om te begrijpen. En, zoals ik altijd tegen de examenkandidaten bij het mondeling examen zeg: er zijn geen foute antwoorden, zolang de redenatie maar klopt.

Wat ik vooral ook graag wil weten is de reden, voor ouders die eigenlijk geen beperkingen hebben in het kunnen uitvoeren van de keuze die het kind waarschijnlijk zou maken, om er toch voor te kiezen geen borstvoeding te geven. Ik stel mij voor dat dat toch zwaarwegende argumenten moeten zijn, om tegen de behoefte en het belang van hun kind in te gaan. Wat beweegt hen ertoe die keuzes te maken? Ook hier geldt: niet om te oordelen, veroordelen of afwijzen, maar om te begrijpen.

Ik doe daarom een appèl* op iedereen die dit leest deze oproep om uitleg door te sturen naar ouders die zij kennen en die om te beginnen of gaandeweg besloten geen borstvoeding (meer) te geven. Ik denk namelijk dat die ouders zelf niet breed in mijn lezerspubliek zullen zijn vertegenwoordigd. Waar het mij dus om gaat zijn ouders die primair kozen voor iets anders dan borstvoeding. Dus niet ouders die in eerste instantie wel borstvoeding wilden geven, maar daar om enige reden van af moesten zien of dachten te moeten afzien. Uiteraard volgt er over een poosje dan een blog met de titel Daarom!

Reacties kunnen hieronder worden gegeven, onder het bericht op Facebook of per e-mail reactie@eurolac.net
*) ja, ik weet wel dat accentje er volgens de nieuwste spellingsregels niet meer op hoort, maar ik wil niet dat u zich nu de hele dag gaat lopen afvragen wat ik nu met die appel wil.

Papa

Foto: De auteur bij haar vader op de arm: een prima vader zonder flesjes.
Bij het uitoefenen van het recht op persoonlijke keuze in de manier waarop hun kinderen zullen worden gevoed, komt vaak het argument naar voren dat bij ‘’een flesje’’ de papa ook eens wat kan doen. Mag ik hier even een lichte kokhalsneiging krijgen? Sinds wanneer is een flesje geven het enige wat 'papa' ook eens kan met zijn kind? En sinds wanneer is 'papa’s' kunnen een factor bij het bepalen wat voor het kind de gunstigste keuze is? O, sorry, het gaat natuurlijk helemaal niet om het kind, silly me. Wat ben ik toch een onnozelaartje om te denken dat het bij de keuze van zuigelingenvoeding om het kind gaat. In welke tijd leef ik eigenlijk, weet ik dan niet dat het in deze tijd allemaal om zelfvervulling gaat? Elke keuze die gemaakt wordt, wordt zuiver en enkele en alleen gemaakt met ieders eigen zelfvervullling voor ogen. Mensen die vadertje en moedertje willen spelen hebben eigenlijk helemaal geen boodschap aan het kind. Zij jagen de verwezenlijking van persoonlijke dromen na.

Het wordt trouwens tijd dat we een manier vinden om 'papa’s' ook de zwangerschap te laten meebeleven. Zorgen dat hij ook een soort van baarmoeder heeft, ''want dan kan papa ook eens''. Dat lijkt me een strak plan. Ze kunnen dan gelijk ook de bevalling doen en daarna de luiers en de rompslomp om oppas geregeld te krijgen. De 'mama’s' kunnen dan hun glazen plafond belagen en de geneugten van de ratrace beleven. O, brave new world.
Draaf ik door? Wellicht. Maar wellicht ook niet. Toegegeven, ik zeg het wat scherp. Dat is voornamelijk om even alle aandacht op het onderwerp te vestigen. Ondertussen heb ik toch de paar dingen waar het werkelijk om gaat wel degelijk gezegd. Heeft u ze eruit gepikt?

1. De keuze voor zuigelingenvoeding is geen persoonlijke keuze voor de zelfvervulling van de volwassenen, maar een keuze voor de gezondheid en het welzijn van het kind.
2. Vaders (alsjeblieft, houd op met een vader papa en een moeder mama te noemen in volwassen conversaties, dat infantiliseert gelijk het hele gesprek) hoeven geen eten te geven om toch met hun kind bezig te zijn en hun deel van de verzorging en opvoeding op zich te nemen.
3. Sommige dingen zijn nu eenmaal biologisch bepaald en aan bepaalde genders toebedeeld. Deal with it. De man plant het zaad; de vrouw draagt, baart en zoogt. Alleen wanneer beide ouders vrouw zijn kunnen de taken gelijkelijk worden verdeeld (al zullen ze met geleend zaaigoed moeten werken).

Zo liggen de zaken, of je dat wilt of niet. Niet eerlijk? Nee, misschien niet. Maar het leven is niet eerlijk, had niemand je dat ooit verteld? Ik heb het al eerder (en hier ook) gezegd: de enige echte vrije keuze die je hebt is of je wel of niet een kind wilt. Alle andere keuzes liggen eigenlijk al vast.  En kunstvoeding geven omdat dan ‘’papa’’ zijn eigen behoefte aan zorg kan bevredigen is nu net niet zo’n goede optie. Voor het kind is de gunstigste optie om borstvoeding te krijgen van zijn moeder. Vader’s zorgtaken kunnen vervolgens variëren van knuffelen en spelen via samen baden of douchen tot verschonen. Eigenlijk alles behalve eten geven.
Dat gezegd zijnde, wil ik toch benadrukken dat dit een algemeen betoog is, gericht tot ‘’de ouders’’, niet tot individuele ouders die op individuele gronden en binnen individuele omstandigheden een individuele keuze maken die voor hen het beste werkt. En ik oordeel al helemaal niet over ouders die een keuze maakten, met het welzijn en de gezondheid van hun kind als richtpunt, maar bij wie om welke reden dan ook het uitvoeren van die keuze niet werkte. Ik accepteer ieders keuze, maar ik vraag alleen om er eerlijk in te zijn en geen flauwe smoesjes op te laten draven om je keuze goed te praten. Heb je er gewoon geen zin in? Prima reden, dat recht heb je. Maar ontneem mij niet het recht het daar niet mee eens te zijn en dat te laten weten. Als jij achter je keuze staat doet mijn mening er niet toe. Als mijn mening er toch toe blijkt te doen, moet je wellicht je besluit herzien.

Maar …

Foto: Kristen Bell maakt als Gracie Thompson  in Gracie's Choice<(TV 2004) ouderschapskeuzes die ze neit had hoeven maken als haar ouders de juiste keuzes hadden gemaakt.
Hoe vaak hoor of lees je niet een verklaring die begint met ‘’Ik ben helemaal voor borstvoeding,’’ die dan in dezelfde adem wordt gevolgd door een ‘’maar … ‘’. Aan die voorvechterij zit dus wel een voorwaarde. Ik krijg daar toch altijd een wat vreemd gevoel bij. Dat zal wel komen omdat voor mij borstvoeding zoiets vanzelfsprekends is, iets wat zo bij de normale uitvoeringen van het menselijk lichaam hoort, dat er geen voorwaarden aan verbonden kunnen worden. Ik ben met name wat overgevoelig voor de toevoegingen zoals ‘’…, maar het moet wel leuk blijven’’ of ‘’…, maar het moet wel de vrije keuze van de moeder zijn.’’ Ik probeer dat dan om te zetten naar iets anders dat er gewoon bij hoort, zoals ‘’Ik ben helemaal voor luiers verschonen, hoor, maar het moet wel leuk blijven’’ of ‘’Ik ben helemaal voor ademhalen, maar je moet er wel zelf voor kunnen kiezen’’. Dan klinkt het plotseling meer mensen belachelijk in de oren. De enige voorwaarden die aan dergelijk normaal gedrag gesteld kunnen worden is dat je er lichamelijk toe in staat moet zijn. Inderdaad is ademhalen knap lastig als je een longfunctiestoornis hebt. En luiers verschonen als je maar één hand hebt, kan een hele opgave zijn.
Aan de ene kant is ouderschap heilig en individueel. Aan de andere kant bemoeit iedereen zich met de opvoeding die andere ouders hun kinderen geven, terwijl niemand van commentaar is gediend. We praten angstvallig elkaar na dat ieders individuele keuzes als ouders moeten worden gerespecteerd. Eigenlijk beweren we met zijn allen dat het allemaal niet uitmaakt wat je doet of laat, iedere keuze is kennelijk goed. Als het ergens fout gaat en een kind raakt geestelijk of lichamelijk gekwetst of erger, dan is het huis te klein en wordt er geroepen om meer controle en sneller ingrijpen. Als de daartoe bevoegde instanties eens ingrijpen is het huis wederom te klein, want ze hebben zich niet te bemoeien met de keuzes van andere ouders en een kind is nergens zo goed af als bij zijn eigen ouders.

Maar moeten we alle keuzes blind respecteren? Zijn alle keuzes gelijkwaardig en is het inderdaad alleen maar een kwestie van persoonlijke voorkeur? Om die vraag te kunnen beantwoorden moeten we een stapje terugdoen en ons afvragen wie keuzes maakt voor wie. Ouders maken de keuze, maar zijn zij ook de begunstigden van die keuzes? Ze zijn wel degenen die het uitvoeren, maar niet degenen die het ondergaan. Ouders maken keuzen voor hun kinderen. Wat ouders kiezen, heeft niet alleen invloed op henzelf, hun bestaan, hun welzijn en gezondheid, maar ook, en misschien wel vooral, voor die van hun kind. Als het goed is, staan daarom ook de belangen van het kind voorop bij het maken van die keuzes. Als het goed is. Dus.
Daar wringt precies de schoen, want lang niet alle keuzes van ouders worden gemaakt met het belang van het kind als uitgangspunt. Vaak wordt dat belang zelfs over het hoofd gezien, vergeten of genegeerd of als niet ter zake doende aan de kant geschoven. Want ouders hebben ‘’alles’’ voor hun kind over, maar het moet voor henzelf natuurlijk ook wel leuk blijven. Zolang dat ‘’alles’’ met geld gekocht kan worden is inderdaad niets te veel. Wanneer dat ‘’alles’’ bestaat uit het geven van jezelf, uit het tijdelijk opzij schuiven van je eigen wensen en verlangens of uit het doen van iets waar je echt moeite voor moet doen, dan is dat al een schaarser goed.
Maar, dus. Het beste voor je kind willen en er alles voor over hebben is wel aan een maar verbonden. Maar je moet het maar kunnen. Maar het moet wel leuk blijven. Maar je moet wel aan jezelf toe komen. Maar je moet er wel zelf ook nog iets over te zeggen en in te kiezen hebben. Dus.

Ik ga nu iets zeggen dat mij door velen niet in dank gaat worden afgenomen. Sommigen zullen me hard en veroordelend vinden. Dat moet dan maar. Ik ben namelijk de leeftijd voorbij dat ik mensen moet aaien om aardig gevonden te worden. Dat ik het ieder naar de zin moet maken. Wat ik zeggen ga is dit: ‘’Er is één keuze die je maakt en dat is of je wel of geen ouders wilt zijn. Wanneer je die keuze eenmaal hebt gemaakt, liggen de volgende keuzes vast, want al die volgende keuzes maak je voor je kind. Je bent verantwoordelijk voor een volwaardig menselijk wezen dat voorlopig nog niet in staat is zijn eigen  keuzes te maken. Je bent vanaf het moment dat je de vrije keuze maakte moeder en vader te willen worden, verantwoordelijk voor het leven en welzijn, voor de gezondheid en ontwikkeling van een mens.’’ Wie die consequentie niet aan kan, niet kan aanvaarden, wie na de uitspraak ‘’ik wil moeder worden’’ een ‘’maar’’ laat komen, zou het besluit om ouder te worden eerst moeten heroverwegen.
Wat natuurlijk niet wegneemt, dat ook wanneer de bewuste keuze is gemaakt om uit te gaan van de keuze die voor het kind het geschiktst is, het soms niet mogelijk is die keuze ook volledig uit te voeren. Ouders hebben niet alle omstandigheden onder controle, ze kunnen zelf beperkingen hebben of onvoldoende toegang tot informatie of tekort schietende begeleiding. Allemaal mogelijk en, hoe vervelend ook, soms kan dat reden zijn om de keuzes bij te stellen en te zoeken naar een alternatief. Op dat moment is de tweede keus de beste keuze. De enige geldige maar is dus de maar achteraf.

Weersverwachting

Foto:  Tricia O'Kelley als weervrouw Sylvia, die werkt voor een TV station in de meest grijs-weerstaat van de USA in  Weather Girl (2009)
Mijn tijdlijn staat vol met verontwaardigde uitroepen over het weer. Want er was zon en warm weer beloofd en bij het openen van de gordijnen hoefden de slaperige ogen niet tegen een fel zonnetje te knipperen, maar werden ze zoetjes gelaafd door zacht-grijs licht. Dat was niet wat men wilde, men wilde ogenknipperende zon, want dat was beloofd. Maar, toen ik de herhaling van het nieuws van gisteravond keek, was de boodschap van de weerman toch erg duidelijk: het wordt mooi en redelijk warm, echt waar, maar niet direct in de ochtend en in sommige delen van het land pas in de loop van de middag. Het loopt nu tegen de middag en hier begint het licht allengs minder grijs te worden en, hoewel nog grijs, begint de lucht op te lichten tot een belofte van zon. Later. Vanmiddag of zo. Ik ben ervan overtuigd dat alle weersvooruitzichten ditzelfde hebben voorspeld voor onze lage landen. Kennelijk is wat wordt uitgezonden niet altijd gelijk aan wat wordt ontvangen en kan de ontvangst bij verschillende ontvangers ook nog verschillen. Dat is iets waar mensen die een boodschap uit te zenden hebben, rekening mee moeten houden.
Mensen die gezond gedrag willen bevorderen, borstvoeding geven bijvoorbeeld, hebben hier ook zeer frequent mee te maken. De boodschap wordt vaak zeer selectief ontvangen, men hoort wat men wil horen en is later beledigd als het niet uitwerkt zoals zij dachten dat was beloofd. Laat me u uit de droom helpen. Ik beloof geen rozengeur en manenschijn*. Ik beloof geen en ze leefden nog lang en gelukkig en vrij van enige ziekte en ongeluk. En ik beloof het minst van al dat ouderschap makkelijk is, iets dat je er even naast doet. Ik beloof enkel dat ouderschap hard werken is en geen garanties geeft op een makkelijk leven.  Dat borstvoeding geven en responsief ouderschap je waarschijnlijk de beste gereedschappen geven voor een goede start en een bevredigend resultaat.
Moeder worden is namelijk niet iets dat je voornamelijk voor je eigen plezier en gemak doet. De enige vrije keuze die er is, is of je wel of geen moeder wilt zijn. Wanneer dat moederschap er eenmaal aan zit te komen, groeit in je schoot, dan heb je je verbonden aan een package deal. Alles wat je verder kiest en besluit heeft niet alleen invloed op jezelf, maar ook op een andere mens. Dat andere mensje, dat voorlopig zelf nog geen stem heeft en vooralsnog volledig afhankelijk is van jouw keuzes en besluiten. Dat is een enorme verantwoordelijkheid. Dat kan soms zelfs betekenen dat je keuzes maakt, moet maken, die je eigenlijk niet wilt maken, die jou zelf slecht uitkomen of waar je je maar moeilijk aan denkt te kunnen houden. Als je bij je keuze wel of geen moeder worden denkt daar problemen mee te hebben zou misschien de keuze anders moeten uitvallen. Een kind dat je op de wereld zet is namelijk geen speeltje, geen accessoire, geen huisdier en al helemaal niet iets waar je recht op hebt. Het is een mens. Een persoon. Ervoor kiezen dat op de wereld te zetten schept verplichtingen.
Ik doe dus niet aan weerberichten. Ik beloof u geen zonnige dag die pas later begint. Ik beloof u grijs en grauw en mogelijk nat, met alleen een mogelijkheid van zon en warm weer. Net nu ik hier ben aanbeland in mijn stukje, komt de zon hier door en fladdert er een citroenvlindertje langs mijn raam. Voorspellingen kunnen dus wel degelijk uitkomen, maar reken er niet van te voren op. Ga ervan uit dat er eerst gewerkt moet worden, de beloning is er des te mooier om. Zolang je kinderen om je heen zijn zullen er beloningen als citroenvlindertjes langs je fladderen, zullen onverwachte zonnestralen doorbreken, soms zullen er zelfs dagen achter elkaar zijn met zonneschijn en aangename temperaturen. Eerst het zuur en dan het zoet. Maar dan is het zoet ook het zoetste zoet dat er is.
*) Eurolac Flits met zoektermen rozengeur en manenschijn

Bitter

Foto: Harry Lloyd als de verbitterde prins Viserys Targaryen die zijn zus Daenerys Targaryen (Emilia Clarke) wil gebruiken als middel om zijn troon terug te krijgen in Game of Thrones (2011– )

Af en toe ben ik het gewoon beu, al dat gerespecteer. Vrijwel altijd als iemand iets zegt over de consequenties van keuzes die ouders maken voor hun kinderen, bijvoorbeeld over zuigelingenvoeding, komt er een lawine van mensen die zich aangevallen voelen en beginnen te roepen. De nette uitingen zijn  kreten als  ‘’ouders moeten elkaars keuzes respecteren’’, ‘’ieder doet het op zijn eigen manier’’, ‘’dat moet iedere ouder toch zelf weten’’, ‘’iedere ouder moet doen wat goed voelt voor henzelf’’. De minder nette gaan via virtuele modder gooien en vals schelden naar het meer ordinaire viswijvengekrijs. Heel opvallend is dat dit vrijwel altijd eenrichtingsverkeer is. De meeste mensen die proberen te vertellen dat sommige keuzes die ouders maken voor hun kinderen het risico op ziekte of verminderd welzijn vergroten, doen dat op voorzichtige, vaak omzichtige, manieren in hun zorg de ouders die die keuzes maken niet te zeer te verontrusten. Maar de bittere pil lijkt niet te vergulden, sterker nog, hij wordt als opzettelijk bitterder dan nodig onthaald.

Feit blijft dat andere mensen wel degelijk worden geacht er wat van te zeggen als ouders hun kinderen kwaad berokkenen. Kindermishandeling en –verwaarlozing zijn meldingsplichtige zaken. Er zijn volop ouders die het een goed idee vinden hun woorden met hun handen kracht bij te zetten. Er zijn ouders zat die er geen been in zien hun kind in de auto achter te laten terwijl ze gaan shoppen. Voor de meeste andere mensen zijn dat duidelijk zaken die niet goed zijn en daar maken zij melding van. Dan geldt niet het argument dat iedere ouder zijn eigen stijl heeft en dat we de opvoedingskeuzes van andere ouders zonder meer moeten respecteren. Het is duidelijk dat de klaarblijkelijke schade aan het kind een bittere waarheid is die moet worden gezegd.

Andere opvoedingskeuzes van ouders zijn minder opvallend risicovol voor kinderen. De meeste mensen zullen het erover eens zijn dat ouders die hun baby alcoholhoudende dranken te drinken geven moeten worden gewaarschuwd. Maar als die ouders hun kinderen ongezond voedsel geven vindt men waarschuwen moeilijker te aanvaarden. Is die alcohol gevaarlijker? Of zijn de risico’s van ongezond voedsel minder ernstig? Er zijn ook lange periodes in de geschiedenis geweest waarin het absoluut geaccepteerd was om aan kinderen bier of wijn te geven of zelfs een in brandewijn gedoopte vod bij wijze van fopspeen. Inmiddels weten we dat dat allemaal heel ongewenste gewoontes waren die voor veel kinderen verstoringen in de groei, de ontwikkeling en de gezondheid hebben veroorzaakt. Ongezond of ongeschikt voedsel voor zuigelingen heeft vergelijkbare risico’s. Een bittere waarheid, die door sommigen absoluut geweigerd wordt te sikken.

Er zijn  tijden geweest, en nog niet eens zo lang geleden, dat lijfstraffen een volkomen geaccepteerde en zelfs noodzakelijk geachte opvoedingsmethode waren. Wie niet horen wilde, moest maar voelen en zachte heelmeesters maakten stinkende wonden. Nu is slaan in Nederland bij wet als opvoedingsmiddel verboden, omdat we inmiddels weten en hebben geaccepteerd dat lijfstraffen meer doen dan tijdelijke pijn veroorzaken. Maar kinderen alleen laten, laten huilen, voedsel onthouden, als manier om ze aan ritme en regelmaat te wennen; kinderen separeren op een strafstoeltje als disciplinaire maatregel zijn methodes die nog volop worden toegepast en zelfs door zorgverleners worden geadviseerd. Wij, die vinden dat de slaag toedienende ouders van vroeger tijden eigenlijk geen beste ouders waren, mogen tegen deze moderne uitvoeringen van deze vergelijkbare methodes niets inbrengen. Want we moeten de keuzes en methodes van andere ouders respecteren. Een bittere pil voor de betroffen kinderen – en dan ook nog één die geen genezing of verbetering van gezondheid en welzijn brengt bovendien.

Ik heb besloten te voorkomen dat ik een verbitterd oud wijf word en me niet meer te laten afkatten, beschuldigen en uitjouwen om de waarheid die ik niet niet mag vertellen. Want die voor sommigen bittere waarheden vertel ik niet om ouders te vleien en het aangenaam te maken, maar die vertel ik voor de kinderen. Om hun recht op goede verzorging, geschikte voeding en een goede opvoeding veilig te stellen. Want uiteindelijk gaat het dan toch om respecteren. Niet van de ouders, maar van de rechten van het kind.

De maat nemen

Afbeelding: *
Het begint al direct bij je geboorte en het gaat je hele leven door: voortdurend wordt je de maat genomen. Je wordt gemeten, gewogen, gelabeld en in en vakje gestopt. Het meten bij de geboorte lijkt zo belangrijk te zijn dat de lengte en het gewicht op veel geboorteaankondigingen staan vermeld. Dat meten en wegen gaat in de kraamtijd intensief verder en wordt bij de bezoekjes aan het consultatiebureau voortgezet. En niet alleen het gewicht en de lengte worden gemeten en geregistreerd , ook alle mogelijke aspecten van de ontwikkeling moeten eraan geloven. En elke meting kan in een categorie worden bijgezet en voor het kind naar school gaat heeft hij al een dik dossier om aan de volgende controle instantie over te dragen. Van alle denkbare en minder denkbare zaken wordt de maat genomen en in tabellen en grafieken afgezet tegen de meetresultaten van hele hordes andere kinderen.  De maat nemen is het ritueel wat hoort bij het altaar van de meetbare en maakbare samenleving.
Meten is weten denkt men en dus is borstvoeding geven lastig. Want hoe meet je wat een baby aan de borst binnen krijgt? Er staan geen maatstreepjes op de borst en de samenstelling is niet eens elke keer dat de baby drinkt hetzelfde. Dat is nu precies waarom kinderen worden geboren met een veel ingenieuzer en technisch veel meer geavanceerd meet- en regelsysteem dan een paar maatstreepjes en een ingrediëntenlijst. De gever en de ontvanger van borstvoeding zitten allebei vol met sensoren en software voor het nauwkeurig afstemmen van hoeveelheden en kwaliteiten voeding. Geen confectie voor de baby, maar stijlvol en uniek maatwerk, vers gemaakt, precies volgens zijn eigen meest recente aanwijzingen. Elke nieuwe portie opnieuw samengesteld, bijgesteld en afgepast naar de specifieke en unieke voorkeuren van de individuele afnemer. Meten is zo passé.
De maat nemen heeft ook de betekenis van een morele keuring. Moeders wordt doorlopend de maat genomen of zo voelen zij dat althans. Moeders willen vooral goede moeders zijn en elk stukje feedback dat zij krijgen, van wie dan ook, wordt vertaald naar een beoordeling van hun moederschapskwaliteiten. Alles wat positief opgevat kan worden geldt als goedkeuring voor haar moederschap, alles wat op enige manier als negatief kan worden opgevat, krijgt de vorm van een rode stempel met een kruis: afgekeurd. En dat is vaak heel erg jammer, want de meeste moeders zijn gewoon goede moeders, of toch zeker goed-genoeg moeders. Een goede moeder zijn gaat niet over welke keuzes je maakt of wat je je kind te eten geeft. Het gaat niet eens om welke opvoedingsmethode je gebruikt. Zal ik eens een definitie van ene goede moeder geven? Een goede moeder is zij die van haar kind houdt en hem verzorgt en opvoedt op de manier waarvan zij overtuigd is, op basis van haar kennis en inzicht op dat moment, dat het voor haar kind de beste manier is en die haar keuzes uitvoert naar beste vermogen, binnen haar eigen mogelijkheden en beperkingen.
De keuzes die een moeder maakt, kunnen  heel anders zijn dan de keuzes die ik maak, of die door opvoedkundigen worden aanbevolen. En soms moeten de keuzes die een moeder maakt ter discussie worden gesteld omdat ze, objectief gezien, schadelijk voor haar kind kunnen zijn. Maar dat maakt haar nog geen slechte moeder; dat maakt haar iemand die een onhandige keuze heeft gemaakt. Maar zolang haar keuze in alle oprechtheid is gemaakt, met het welzijn van haar kind op het oog en vanuit de liefde die zij voor haar kind voelt, blijft zij gewoon een goede moeder. Mogelijk zal zij haar keuzes willen of moeten bijstellen wanneer zij  nieuwe informatie krijgt en haar kennis en inzicht veranderen. Keuzes bijstellen bij nieuwe informatie is een teken van goed moederschap. Het betekent dat moeder zichzelf de maat genomen heeft en gevonden dat die maat verbeterd kan worden.
Wij kunnen dus niet, op basis van gedrag van moeders alleen, hen de maat nemen. Want net zo min als de roklengte* van een vrouw haar kan uitroepen tot ouderwetse tuttebel, slet of hoer, kan de voedings- of opvoedingskeuze van een moeder bepalen of zij een goede of slechte moeder is. Wat iemand doet is niet wie iemand is. Het zit hem veel meer in de intentie waarmee keuzes worden gemaakt. Iemand die een keuze maakt, waarvan ze weet, op basis van haar kennis op dat moment, dat dit een voor haar kind minder goede keuze is, en terwijl zij naar beste kunnen in staat zou zijn een betere keuze te maken en uitvoeren, maar desondanks naar die mindere keuze handelt, ja, voor zo iemand zou ik toch misschien een etiket ‘’niet zo goede moeder’’ uit de kast kunnen halen. Maar zelfs dan, wie ben ik, ik heb niet in haar schoenen gestaan, ken niet haar omstandigheden en andere factoren die meespelen bij de keuzes die zij maakt. Zo lang zij van haar kind houdt, hem niet verwaarloost en niet mishandelt, kan ze toch niet echt een slechte moeder zijn.
*) Krachtige foto van studente over de lezing van roklengtesNRC.nl, 20-01-2013
Over Schuldvragen:
Newman J: Borstvoeding en schuld. Online bij borstvoeding.com
Van Veldhuizen-Staas CGA: Schuld en voeding. Online bij eurolac.net
Eurolac Flits! met label beoordeling, schuldgevoel, keuze, kiezen. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

Haar

Foto: Dewi Pechler zingt Aquarius in Hair
Soms wordt je ergens zomaar met huid en haar ingetrokken. Een discussie bijvoorbeeld over een onderwerp dat je na ligt. Er zijn nogal wat rode knoppen die mij in zo’n discussie treken en meestal hoef je er niet eens erg hard op te drukken. Uiteraard zo’n beetje alle deelonderwerpen van mijn professie, maar sommige meer dan andere. De oplettende lezer van mijn blogs zal opgemerkt hebben dat de knoppen ‘’keuze’’, ‘’reclame’’, ‘’fanatisme’’ en ‘’wetenschap’’ maar een klein duwtje nodig hebben. De mooiste effecten krijg je als enkele van deze knoppen tegelijk worden ingedrukt. Bijvoorbeeld ‘’keuze’’ met ‘’reclame’’ en misschien nog ‘’fanatisme’’ erbij voor special effects. Een zekere manier om mij in een discussie te krijgen is door er allerlei andere rode knopjes met de haren bij te trekken. Afgelopen week ontspon zich een mooie discussie die ik graag met u, lieve lezer, wil delen.
Het begon, heel onschuldig, met de link naar een filmpje* dat een collega deelde op FaceBook** en waar ik een quote uit citeerde: ''10% van wat er gebeurt in de borst bij borstvoeding gaat over voeding.'' Waarop voornoemde collega een andere collega aanhaalde, die op bijscholingen de vraag voorlegt aan de cursisten wat meer borstvoeding is: kunstvoeding bijvoeden aan de borst of moedermelk uit een fles. Dat vond ik leuk, want diezelfde vraag leg ik vaak zelf ook voor aan cursisten. Het antwoord is natuurlijk dat het voeden aan de borst borstvoeding definieert en niet het soort melk dat wordt gevoed.
Deze overwegingen werden opgemerkt door iemand die erop wees dat sommige kinderen zelf niet aan de borst willen worden getroost. En dat kan natuurlijk. Maar kinderen die niet getroost willen worden aan de borst vormen niet de fictieve groep van ‘’het gemiddelde kind’’. Het kunnen kinderen zijn van moeders met een te grote of te felle melkstroom, waardoor het drinken aan de borst geen plezierige, kalmerende bezigheid is; of kinderen met neurologische problemen of problemen met sociale interactie. Aan de andere kant zijn er moeders die alle melk gekolfd geven. Vaak een interventie die voor sommige moeders het enig haalbare is (of dat nu is omdat zij zelf issues met lichamelijkheid hebben of dat zij problemen ervaren met voeden aan de borst waarvoor zij geen oplossing hebben), maar die alle andere aspecten van borstvoeding verwaarloost. Die moeders zouden, net als moeders die kunstvoeding geven, extra veel moeten dragen, vasthouden, praten, knuffelen en zo om die niet-voeding aspecten van borstvoeding, de andere 90%, te compenseren.
Een beetje van mijn stuk was ik wel door de volgende opmerking, dat moeders die alles kolven en daarmee denken toch nog het beste voor hun kind te doen, door die stelling over 10%, niet meer zouden zien waarvoor zij nog de moeite doen. Zij zouden voelen dat borstvoeding wordt gedevalueerd als het maar voor 10% om voeding gaat. Maar de functie van borstvoeding is een biologisch en psychologisch feit, niet een keuze, een voorkeur of een overtuiging. Het klinkt misschien hard, maar vrouwen die alles kolven en flessen devalueren zelf de borstvoeding tot die 10% voeding. Natuurlijk geven ze hun kind nog steeds de beste melk die er te vinden is, maar als ze niet ook die andere 90% van het voeden aan de borst vervangen, doen ze inderdaad zichzelf en hun kind te kort.
Ik vervolgde met de uiteenzetting dat er in de hele borstvoeding versus geen-borstvoeding discussie een paar dingen zijn die het bespreken moeilijk maken. Ten eerste het feit dat veel mensen moeite hebben met het onderscheiden van de fysiologie en de uitzonderingen, ofwel tussen de algemene theorie en de toepassing op individuen. En ten tweede het feit dat onze maatschappij, cq. tijdsgeest gericht is op de vervulling van het Ik en het voor heel veel mensen heel erg moeilijk is, het vaak niet eens in ze opkomt, om ook vanuit een ander te denken, de behoeften van anderen voor te laten gaan of zelfs maar in overweging te nemen. Daardoor kan zuigelingenvoeding worden gezien als een persoonlijke keuze of zelfs een levensstijlkeuze van de ouders waarmee het kind eigenlijk vrij weinig te maken heeft. Daardoor kunnen ook bij problemen oplossingen gekozen worden die vooral goed werken voor de volwassen individuen en -helaas-pindakaas- minder goed voor het kind.
Ik realiseer me dat ik hiermee kort-door-de-bocht generaliseer, maar het is wel de tendens in onze maatschappij. Maar dat mensen denken dat het verschil in melk marginaal is omdat de melk maar een klein deel uitmaakt van het geheel van borstvoeding is gewoon een denkfout. Dat is echt niet wat er gezegd wordt. Het is wel te verklaren, want een ander aspect van onze maatschappelijk bepaalde manier van denken maakt dat wij vooral productmatig denken en niet procesmatig. Tja, en directheid, ik denk dat dat nodig is om mensen wakker te schudden. Sussen, ''respecteren'' en andere zachtere technieken bevestigen eigenlijk alleen wat wordt gedaan en gedacht. Net zo goed als een echte vriendin het je rechtuit zegt als een broek je afschuwelijk staat en een ander je probeert te vriend te houden door te zeggen dat die broek best ook heel leuk is.
De volgende opmerking sloeg toch wel een beetje mijn stoel onder me vandaan en sleurde me vervolgens aan mijn haren naar mijn volgende rode knop. Een link naar een discussie op het Fokforum waar de ‘borstvoeding promotie is religie’-kaart werd gespeeld. Nu ben ik geen fan van Fok en ik vind daar, net als bij Viva juist het respect in de toon meestal ver te zoeken, met name naar mensen die wel borstvoeding geven en er voor uit komen. Wie kunstvoeding geeft maakt eigen keuzes en wie borstvoeding geeft en daar ook nog wetenschappelijk funderingen voor heeft, is evangelisch, ja, ja. En dan deze quote van de Fok-discussie: ''Nuance is er namelijk nauwelijks als je er vast van overtuigd bent dat je een baby tekort doet door het geen borstvoeding te geven.'' Mag je dat dan niet vinden? Is dat dan evangelisch als je vind dat je een kind te kort doet als je hem niet geeft wat hij nodig heeft en waar hij recht op heeft, vooral als je wel in staat bent om hem dat te geven? (Voor alle duidelijkheid: ik heb het dus over mensen die al a priori kiezen voor geen borstvoeding, niet over hen die probeerden maar die om welke reden ook er niet in slaagden). Kijk, je kan proberen er linksom of rechtsom omheen te gaan of er overheen te walsen of er onderuit te proberen te komen, maar het feit blijft dat borstvoeding biologische gezien en om al die andere aspecten de enige echt geschikte voeding voor een zuigeling is. Punt. Niets evangelisch aan, want er valt weinig aan te geloven. Het is gewoon een feit. Evangelisch gaat over dingen die je maar moet aannemen omdat een priester zegt dat ooit een profeet het heeft gezegd of omdat het in een boek met verhalen staat.
En is het rot voor moeders die wel probeerden maar niet slaagden? Zeker, hartstikke rot. Moet je het er daarom maar niet over hebben? Nee. Als je het niet mag hebben over alle dingen in het leven die niet gaan zoals je ze zou willen, zou er weinig gespreksstof over blijven, met name als het om gezondheid en dergelijke gaat. Ik ben erg voor de waarheid en ik houd niet erg van verdoezelen en waarheden achter houden omdat ze zo hard lijken voor hen die in een ander idee van waarheid geloven of er liever de ogen voor zouden sluiten. Voorbeeld? Ik heb overgewicht, vrij ernstig overgewicht. Ik vind het absoluut rot om te weer eens te lezen of te horen dat ik daar wat aan moet doen, dat het ongezond is en dat ik misschien wel verkeerde keuzes heb gemaakt en nog maak wat betreft voeding, beweging en gezondheid. Ik zou daar, heel eerlijk gezegd, liever niets over horen. Moeten mensen die die wetenschappelijk onderbouwde feiten over overgewicht, levensstijl en risico’s ventileren maar hun mond houden omdat ik me er ongemakkelijk bij voel? Nee. Absoluut niet.
Gelukkig heb ik mijn haar nog. Nog steeds lang genoeg, zij het wat dunner dan vroeger, om me aan mee te sleuren naar boeiende discussies.
*) Bottled up! Via Vimeo
**) donderdag 27 december, terug te vinden op mijn tijdlijn van die dag
Eurolac Flits! met label terminologie, wetenschap. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatsjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

Informatica

Foto: Pauley Perrette die als Abby Sciuto in NCIS: Naval Criminal Investigative Service op geheel eigen wijze grote hoeveelheden onsamenhangende informatie verwerkt, ordent en duidt.
De inspiratie voor dit verhaaltje kwam van een paar van mijn eigen Twitterberichten gisteren: ‘’Moeders denken dat ze geen info kunnen krijgen over kunstvoeding omdat reclame is verboden. Maar van reclame krijg je geen informatie. Kunstvoeding hoort bij zorgverleners niet tentoongesteld te worden, maar ze moeten ouders die het nodig hebben één op één voorlichten. Zorgverleners hebben daarvoor wetenschappelijke kennis over kunstvoeding nodig, geen reclamekennis. Informatie voor ouders die geen borstvoeding geven omvat soorten, veilig klaarmaken en voeden. Zorgverleners geven goede informatie over normaal babygedrag, voeding; behoefte is niet erg anders bij borstvoeding of kunstvoeding’’.
Informatie betekende oorspronkelijk onderrichting, berichtgeving of onderzoek. ''Men informeert zich'' wil zeggen dat men iets ergens over wil leren. In de politiek kennen we deze betekenis nog in de functie van de informateur, die onderzoek doet naar de mogelijkheden om op basis van verkiezingsuitslagen een regering te vormen. In het huidige taalgebruik wordt informatie op verschillende manieren gebruikt, maar het is nog steeds een begrip waarmee wordt aangeduid dat er sprake is van het zoeken naar of verkrijgen van kennis of inzicht over bepaalde zaken. Wanneer het woord informatie de basis wordt van informatica gaat het om de wetenschap die zich bezighoudt met de beheersing van complexiteit (o.a. op het vlak van informatie en gegevens, communicatie, softwarebouw, en technisch-wetenschappelijke rekenen). Veel van de informatie die wij zoeken en krijgen over allerlei onderwerpen gaat via deze weg: computer, internet, sociale media.
Informatie is de basis van het meeste van onze keuzes, beslissingen en handelingen. Veel van wat wij doen lijkt onbewust gekozen te zijn, maar ook daar is wel degelijk sprake van onderliggende informatie. Voor andere dingen gaan we dan weer bewust op zoek naar informatie. Wij zijn in feite allemaal lopende computers die zich bezig houden met het verzamelen, verwerken, ordenen en gebruiken van informatie. Zonder informatie kunnen we eigenlijk geen besluiten nemen, keuzes maken, dingen doen. De keuze voor het voeden van onze kinderen wordt over het algemeen al lang voordat er sprake van kinderen is, gemaakt en meestal vrijwel onbewust en op basis van informatie die we onbewust hebben opgenomen. Voor de definitieve keuze en het uitvoeren van die keuze hebben we meer bewuste en specifieke informatie nodig.
Goede informatie over de voeding van zuigelingen begint met goede informatie over hoe baby’s in elkaar zitten en wat zij nodig hebben. Vervolgens informatie over hoe de verschillende opties voor zuigelingenvoeding zich daartoe verhouden. Goede informatie over zuigelingenvoeding betekent ook dat duidelijk wordt gemaakt dat dit over het kind gaat en niet over de ouders. Ethisch gezien is de enige vrije keuze die de volwassene maakt, die over de vraag ‘’wil ik een kind krijgen ja of nee?’’. Zodra de keuze voor ouderschap is gemaakt gaan alle andere keuzes over dat kind en staat het belang van het kind voorop. Wie namelijk besluit een kind op de wereld te zetten heeft vervolgens de volledige verantwoordelijkheid voor het gezond groeien, ontwikkelen en volwassen worden van dat kind. Misschien zou daar eerst eens wat meer informatie over moeten worden ingewonnen voor die keuze om een kind te krijgen wordt genomen.
Een pasgeboren mensenkind heeft het (voor onder andere zijn neurologische en mentale ontwikkeling) nodig om vrijwel voortdurend in zo direct mogelijk lichamelijk contact te zijn met een ander mens, bij voorkeur zijn moeder. Zijn spijsvertering, metabolisme, groei en ontwikkeling zijn afgestemd op een zeer frequente toevoer van relatief kleine hoeveelheden vloeibaar voedsel. De specifieke menselijke groei en ontwikkeling heeft voeding nodig die rijk is aan lactose en melkvetten van gevarieerde samenstelling, relatief weinig eiwitten, waarvan zoveel mogelijk wei-eiwitten en beschermende eiwitten, factoren die gunstig zijn voor de hersenontwikkeling en de opbouw en groei van zenuwen en het hele zenuwstelsel. En naast voedsel een zo breed en sterk mogelijke bescherming tegen ziekte, zodat alle energie en bouwstoffen van zijn voedsel voor groei en ontwikkeling kunnen worden ingezet. Tekorten in deze behoeften van leefomstandigheden en voedsel vertalen zich in een hoger energieverbruik en het gebruik van bouwstoffen voor oneigenlijke doelen en daarmee een suboptimale groei en ontwikkeling. Informatie over zuigelingenvoeding zet de opties naast elkaar en vergelijkt elke optie met deze behoeften. Wanneer de keuze voor een optie is gemaakt volgt informatie over het klaarmaken van en voeden met de voeding van keuze.
Er is eigenlijk maar één manier van voeden en één soort voedsel die aan al deze behoeften tegemoet komt en dat is borstvoeding. Borstvoeding hoeft niet te worden klaargemaakt, maar er zijn omstandigheden die het nodig maken dat de melk wordt afgekolfd. Dan is informatie nodig over hoe dat te doen, over hoe die melk te bewaren en ermee te voeden. Ook over hoe borstvoeding geven in de dagelijkse praktijk werkt is informatie nodig, want hoewel lacteren een aangeboren vermogen is, is het geven van borstvoeding een aangeleerde vaardigheid.

Om goede informatie over kunstvoeding te kunnen geven heeft degene die informeert kennis nodig over de verschillende merken en typen kunstvoeding die te koop zijn. Geen reclamekennis, maar wetenschappelijke kennis over de samenstelling, ook in vergelijking met elkaar en met moedermelk. Ouders die kunstvoeding willen geven moeten vervolgens zo goed mogelijk worden geïnformeerd over de manier van klaarmaken, bewaren van en voeden met deze melk. Belangrijk voor de gezondheid van het kind is het om daarbij ruimschoots aandacht te geven aan de behoefte van veelvuldige kleine voedingen en veel lichamelijk contact tijdens de voedingen en er tussendoor. Voor het aanleren van gezonde eet- en voedingsgewoonten, die bij borstvoeding min of meer vanzelf komen, moet informatie worden gegeven over snelheid van voeden, het risico van overvoeden (wat bij kunstvoeding veel grotere gezondheidsrisico's geeft dan bij borstvoeding) en het behouden van de eigen regie van het kind.
Het is niet ondenkbaar, dat na dit soort goede, volledige en vooral eerlijke informatie de ideeën over welke manier van voeden voor het kind, maar ook voor de ouders, de voorkeur heeft, en dat mogelijk zelfs de keuze wordt bijgesteld. Tot slot geldt dat welke keuze er ook wordt gemaakt de behoefte aan informatie niet stopt met het maken van die keuze. Ouders hebben tijdens de volledige zuigelingenperiode behoefte aan doorgaande informatie wanneer dingen anders lopen dan gedacht, wanneer het kind in een andere ontwikkelingsfase komt of wanneer de omstandigheden veranderen. Ouders hebben, met andere woorden, behoefte aan doorlopende informatie om in staat te zijn om de keuze die zij hebben gemaakt ook te kunnen uitvoeren.

Intentie

Foto: Tom Cruise als hoofdagent en verdachte Chief John Anderton  in Minority Report, over een wereld waarin alleen al de intentie om te moorden tot arrestatie leidt.
Intentie. Mooi woord. Een heel erg associatief woord; allerlei klanken en klankcombinaties roepen bij mij associaties op. In tent : associaties met veiligheid en geborgenheid in een tentje schuilend voor de regen. Intens: heftig, diep, breed, omvattend. Tens: spanning, wrijving. Si: ja! (Je zal maar gezegend zijn met een fantasie-gestuurde taalgevoeligheid …) Deze keer wil ik het hebben over intentie als reden voor handelen en over intentie als voornemens zijn te doen.
Om met dat laatste te beginnen. De intentie van de moeder om borstvoeding te geven, nog voor haar kind is geboren, is door de decennia heen onderwerp van onderzoek geweest als factor bij het welslagen van de borstvoeding. Wambach (1997) vond maar een zwakke correlatie, maar Donath&Amir (2003) een sterker. Deze laatste studie was veel uitgebreider en werkte met de gegevens van meer dan 10.00 vrouwen, terwijl Wambach er enkele tientallen ter beschikking had.
Cria et al (2012) pakten het anders aan en betrokken behalve intentie van de moeder ook de ziekernhuisroutines in de eerste dagen postpartum. Zij vonden dat maar ongeveer een derde van alle moeders de door henzelf gestelde doelen voor exclusief borstvoeding behaalden. Bij een eerste schifting van factoren leken vooral moeders die gehuwd waren en een volgend kind kregen hun doelen te halen. Vrouwen met overgewicht, die rookten of die zich een langere periode van exclusief borstvoeden hadden voorgenomen liepen meer risico korter dan de door hen zelf gesteld duur exclusief borstvoeding te geven. Aanleggen binnen een uur na de geboorte en geen andere voeding bijgeven bleek de sterkste factor te zijn. Met meewegen van alle beïnvloedende factoren bleef van alle 10 vuistregels voor het welslagen van de borstvoeding* alleen regel 6 over het niet bijgeven van andere voeding of vocht een bepalende factor voor het behalen van de zelf gestelde borstvoeding doelen te zijn. De vaak gebruikte dooddoener ’’als je het maar hard genoeg wil, dan lukt het je ook’’ is dus niet meer dan dat: een dooddoener.
Dan de andere intentie, die van de reden waarom je iets, de bedoeling waarmee je iets doet, hoe staat het daarmee bij borstvoeding en opvoeding? Persoonlijk ben ik er, op volkomen subjectieve en onwetenschappelijke gronden, van overtuigd dat kinderen weten met welke intentie hun ouders doen wat ze doen aangaande voeding en opvoeding. Ouders voeden hun kinderen, en voeden ze op, op basis van keuzes die zij maken op grond van hun kennis op het moment dat zij die keuzes maken en op grond van hun liefde voor hun kind. Zij maken dus keuzes naar beste eer en geweten; hun intentie is goed.
Zij proberen zich, zo goed als zij dat in hun omstandigheden kunnen, te houden aan hun voornemens, keuzes en intenties. Omdat ze ook maar mensen zijn, slipt er wel eens een foutje tussendoor of ze merken ineens dat een deel van hun informatie niet klopte. Op dat moment is de intentie waarmee zij handelden zoals zij deden belangrijk. Die intentie is gelijk ook de uitweg naar verandering als de informatie plotseling verandert. Want met die intentie en betere, veranderde informatie kun je je plannen bijstellen en je gestelde doelen bereiken. Want plannen bijstellen is geen schande en geen zwakte, maar realisme en kracht. De toekomst ligt niet vast op grond van een enkele beslissing, maar kan veranderen als er andere keuzes worden gemaakt.
Wambach, K. A. (1997), Breastfeeding intention and outcome: A test of the theory of planned behavior. Res. Nurs. Health, 20: 51–59. doi: 10.1002/(SICI)1098-240X(199702)20:1<51::AID-NUR6>3.0.CO;2-T
Donath, S., Amir, L. and The ALSPAC Study Team (2003), Relationship between prenatal infant feeding intention and initiation and duration of breastfeeding: a cohort study. Acta Paediatrica, 92: 352–356. doi: 10.1111/j.1651-2227.2003.tb00558.x
Cria G. Perrine, Kelley S. Scanlon, Ruowei Li, Erika Odom,  Laurence M. Grummer-Strawn: Baby-Friendly Hospital Practices and Meeting Exclusive Breastfeeding Intention. Pediatrics, 2012, 130(1): 54 -60
(doi: 10.1542/peds.2011-3633)
*) De Tien vuistregels voor eht welslagen van de borstvoeding