Pagina's

Eurolac!

Een blog met (bijna) dagelijkse columns over borstvoeding, hoe het gaat, hoe het ook zou kunnen. Discussie, ironie, satire en parodie worden als stijlbloemen niet verguisd, naast gewone recht-toe recht-aan informatie.
Posts tonen met het label lipriempje. Alle posts tonen
Posts tonen met het label lipriempje. Alle posts tonen

dinsdag 31 december 2013

Appelflap

Bijna even traditioneel in Nederland met Oud&Nieuw als de oliebol is de appelflap.  Even vreemd en verwarrend ook.  In de Nederlandse taal en keuken kan een appelflap een in de oven gebakken bladerdeeg gebakje zijn, gevuld met appel, of het kan een gefrituurd gebak met appel met de keukencorrecte naam appelbeignet zijn. Dat laatste kan dan met een korstdeeg zijn of met een beignetbeslag. Het zijn beide gebaksoorten die in grote variatie over de hele wereld voorkomen. De bladerdeeg appelflap heet in het Engels Turnover en dat kan dan slaan op eenzelfde bladerdeeggebak met een zoete fruitvulling, maar ook op hartig gebak van bladerdeeg of korst- of brooddeeg en kan dan ovengebakken zijn, in de pan gebakken of gefrituurd. Hoewel het verkeerde soort gebak is de appelflap die in het Engels Turnover heet natuurlijk veel toepasselijker dan de traditionele appelbeignet. Turnover heeft in doorsnee iets te maken met hoe snel iets verdwijnt of verwerkt wordt. En hoe snel zijn de dagen van dit jaar voorbijgegaan. Zo’n jaar is weg voor je het weet, net als een appelflap.

Terugkijkend realiseren veel ouders zich dat dat ook geldt voor de babytijd van hun kinderen. Als je er middenin zit lijkt het nooit over te gaan, zoals een eindeloos toeschijnende zomervakantie voor een kind. Dat eeuwige willen drinken, die alsmaar onderbroken nachten, die eindeloze stromen derrie uit elke opening, … het houdt maar niet op – als je er middenin zit. Mijn tip voor ouders van jonge kinderen: denk ‘’Appelflap, ’t is maar en fase’’. Eens, en uiteindelijk meestal sneller dan je denkt, gaat het over en kun je je maar moeilijk meer voorstellen hoe het precies was. Zodat je bij een volgend kind in dezelfde fase, min eer verbaasd, denkt ‘’o, ja, dat was het dus.’’

Sommige dingen gaan niet vanzelf over en zijn niet te wijten aan een fase, maar aan een variatie op normaal die niet helemaal goed werkt. Ik denk daarbij aan andere flapjes dan appelflapjes, namelijk de flapjes extra weefsel in de mond, de frenula. Tongen, lippen en andere lichaamsdelen zitten met een stukje bindweefsel of huid vast aan een ander stukje lichaam. Dat is meestal nodig om te voorkomen dat je stikt in je eigen tong, of dat je lip wegwaait als je tegen de wind in rent. Maar als die riempjes te kort zijn, of te ver doorlopen wordt de normale functie van de tong of de lip belemmerd en kan een baby niet goed drinken, kan hij moeilijker leren spreken en later problemen hebben met ijsjes likken en andere aangename tong-bezigheden. Te strakke of krappe of dikke tong- en lipriempjes kunnen ook ongewenste ontwikkeling van de kaak en het gebit veroorzaken en geven een verhoogd cariës risico.

Gelukkig kun je er wel wat aan doen en dan blijkt het achteraf toch maar een voorbijgaande fase geweest te zijn. Een enkele keer lijken deze weefselstukjes vanzelf te rekken tot een meer functionele vorm en maat. Bij bindweefsel frenula lukt dat niet zo goed, want bindweefsel is een van de minder rekbare weefsels in het lichaam. Soms gaan lipriempjes vanzelf weg  wanneer het kindje groter wordt en bij het leren lopen, rennen, klauteren en fietsen op zijn gezicht valt. Maar dat is toch niet iets wat je zou willen stimuleren. Gelukkig is het doorsnijden of knippen van een frenulum bij een jong kind een relatief lichte ingreep, met weinig bloed of pijn. Het pijn niveau is vergelijkbaar met het schieten van gaatjes in de oorlel.

Informatie over tong- en lipriempjes bij Kenniscentrum Borstvoeding (borstvoeding.com):
Het knippen van tongriempjes
Het knippen van lipriempjes

maandag 30 december 2013

Oliebol

Bijschrift toevoegen
Zo in de laatste paar dagen van een jaar vliegen de oliebollenrecepten je rond de oren. Die van mij vind je in een apart blog. Wel vulling-geen vulling, traditioneel-met een moderne draai, verantwoord vet-frituurvet; de variaties en inzichten zijn eindeloos. De een vindt doorgaan met een familietraditie belangrijk, de ander zoekt wat nieuws en weer een ander wil een minder ongezonde variant. Oudjaarsviering: het leven in een notendop.
Oliebol kan ook worden gebruikt als een ietwat liefkozend scheldwoordje: ‘’Wat ben je toch een oliebol’’, gelijkend op (toen nog) Prinses Maxima’s ‘’Een béétje dom’’. Ook dat soort oliebollen komt naar het mij toeschijnt in verhoogde frequentie langs in deze afsluitende dagen van het jaar. Ik lijd er zelf ook wel eens aan, aan dat oliebollensyndroom. Alsof ik met mijn gedachten elders ben en niet zo goed oplet wat ik waar en op welke manier zeg. Ik blijk ook niet de enige te zijn, want een gewaardeerde collega vroeg mij in en persoonlijk bericht om wat virtuele steun bij haar pogingen zich te beheersen en tactvol te zijn in een bepaalde discussie.
Er loopt dan ook al weer een aardig rijtje al dan niet verhitte discussies op de diverse borstvoeding pagina’s en groepen o Facebook. Meest in het oog lopend zijn die over tong- en lipriempjes en over alcohol. Over beide heb ik al meermaals geschreven (leeslijst tongriem, lipriem, alcohol), dus daar ga ik niet nog een keer op in. Ik voel me nogal een oliebol als ik telkens opnieuw mijn verhaal moet doen. Waar ik wel op in wil gaan is individualiteit.
Neem nu een schaal met oliebollen. Op het eerste gezicht een verzameling vrij identieke bruine ballen met vetglans en suiker. Bij nadere inspectie zijn er geen twee gelijk. Ze hebben allemaal andere uitsteeksels en kleurschakeringen. De vorm is bij elke bol net weer even anders. Oliebollen lijken eenvormig maar zijn bij nadere beschouwing nogal individualisten. Mensen zijn nog meer verschillend van elkaar dan oliebollen, zowel in- als uitwendig, in voorkomen en gedrag, in groei en in metabolisme. Logisch dat de manier waarop lichamen omgaan met wat er binnen komt verschilt en dat wat bij de één een ondergeschikte variatie is, bij een ander tot significante problemen kan leiden.
Daarom is een individuele aanpak zo belangrijk en daarom kunnen éénregelvoorschriften (‘’doe nooit dit’’ en ‘’doe altijd dat’’) en nauwgezet gevolgde protocollen tot problemen leiden. ‘’Drink nooit alcohol tijdens zwangerschap en borstvoedingperiode’’ is zo’n éénregelvoorschrift. Het is te krap en te eng en maakt het leven voor een wordende en beginnende moeder onnodig moeilijk. Tijdens de zwangerschap is het een goede regel, hoewel er in de hoek van onderzoekers langzaam geluiden komen dat het ook daar niet zo heel erg vastligt en dat de veilige ondergrens wel bestaat, maar nog niet gevonden is.
Tijdens de borstvoeding periode is het ronduit een slecht advies. Om te beginnen is het een onnodig strak advies, dat er bij sommige moeders voor kan zorgen dat ze dat hele idee borstvoeding maar aan de kant schuiven. Geen borstvoeding krijgen is voor een kind veel en veel ongezonder dan nu en dan moedermelk met een ieniemiene tikje. Maar zelfs dat ieniemienie tikje is niet nodig als moeder een paar regels in acht neemt. Kort door de bocht betekent dat dat zij alcohol kan drinken, zolang zij per standaardglas 2-3 uur wacht met aanleggen. Als daardoor voedingen moeten worden overgeslagen worden deze gekolfd en weggegooid. Het alcoholpromillage in moedermelk daalt niet sneller door het kolven, het kolven doe je om stuwing en borstontstekingen te voorkomen.
Maar dan komt de persoonlijke aanpassing: als je nu eens een keertje dat wijntje drinkt en je kind komt onverhoopt eerder voor een voeding, dan kun je *voor die ene keer* gerust de wachttijd overslaan en je kind voeden. De hoeveelheid alcohol in moedermelk na een enkel glas is zo laag dat een kind daar niets van zal krijgen. Grotere consumpties en vooral regelmatige consumpties is dan weer een ander verhaal. Dat kan die heel jonge lever nog niet verwerken. Als je echt elke dag je borrel nodig hebt – be my guest, maar houd je dan wel aan die wachtregel. Drink na een voeding waarvan je weet dat je kind dan een poosje slaapt.
De individualiteit bij tong- en lipriempjes moet even wachten, dat is voor een andere keer.

donderdag 7 november 2013

Hype

Foto:  Woody Harrelson (met diastema door een tanden uitelkaar duwend lipbandje)  speelt onder andere Merritt McKinney in Now You See Me (2013)  iets zien of niet zien het doorslag gevende thema is.

Of we ook niet vonden dat dat hele tongriempjes en lipbandjes gedoe een hype aan het worden was. Links, rechts, boven of onder, je kan geen kant opkijken in borstvoedingland of je ziet wel frenula langs vliegen, lijkt het wel. In die zin zou je het een hausse kunnen noemen: een plotselinge opleving. In de wereld van de borstvoeding begeleiding zien we dergelijke oplevingen wel over meer onderwerpen langskomen. Sinds ik die wereld een jaar of dertig geleden binnenstapte hebben we er meerdere meegemaakt. En allemaal hebben ze meegewerkt aan een beter begrip van hoe borstvoeding werkt en wat nodig is om moeders en baby’s zo goed mogelijk te begeleiden. Wat ik langs zag komen was aanleghouding (drie keer zelfs), allergie, spruw en verborgen spruw, KISS, reflux en verborgen reflux en de frenula aan tong en bovenlip. In het begin dacht men dat die overdreven aandacht voor positie ook zo'n modeverschijnsel was en dat is ook een beetje doorgeschoten. Spruw idem dito: als je ernaar gaat kijken zie je het overal en zie je het wellicht te vaak. Allergie en KISS, zelfde verhaal. Maar dat wil niet zeggen dat het allemaal niet heel erg valide problemen zijn, die nog steeds door veel beroepsgroepen ondergediagnosticeerd worden of een verkeerde diagnose of behandeling krijgen.

De eerste die wees op het belang van een goede aanleghouding en een wijde hap was Kittie Frantz. Zij observeerde dat de moeders die kapotte tepels hadden hun kind over het algemeen anders vasthielden dan moeders die geen last hadden. Zij ontwikkelde en beschreef een methode om kinderen beter aan te leggen om zodoende kapotte tepels te vermijden. En dat werkt, in het overgrote deel van de gevallen. Maar het schoot ook een beetje door, want men begon te denken dat alle vormen van kapotte tepels te wijten waren aan verkeerd aanleggen en dat er dus iets is was aan de vaardigheden of het doorzettingsvermogen van moeders die toch pijn hadden. De tweede golf van aanleg verbetering begon met de asymmetrische hap. Men had geobserveerd dat met de Kitty Frantz techniek wel veel problemen werden opgelost, maar dat veel kindjes zo toch niet een echt grote volle hap konden krijgen. Door de tepel richting neus aan te bieden kunnen kindjes de borst veel dieper in de mond krijgen, waardoor de tong effectiever inwerkt op de borst en de tepel minder kwetsbaar is. Maar nog steeds waren er moeders die dachten het niet goed te doen, want pijn bleef. Ondertussen werd goed aanleggen een bijna religieuze queeste. De terugslag van die slinger werd door Susan Colsson gebracht. Al dat gepruts aan moeders en kinderen maakt het vaak moeilijker dan nodig en kan soms meer problemen maken dat voorkomen. Terug naar de fysiologie en het kind en zijn instincten aan het werk zetten in de Biological Nurturing houding (instinctief voeden). Veel verbetering, maar nog steeds moeders met pijn, en niet erg happy kindjes.

De golven allergie en reflux wisselen elkaar zo’n beetje af of bestaan in kampen naast elkaar. Een aantal van de borstvoeding gerelateerde symptomen en symptomen bij de baby lijken op elkaar, dus de verwarring is begrijpelijk. Van beide wordt geclaimd dat er een zichtbare en een verborgen variant is. Van beide kunnen moeders pijnlijke tepels krijgen, de baby’s buikpijn en vieze poep en beide kunnen tot ontroostbaar huilen leiden. Een aantal van de symptomen past ook bij andere syndromen zoals overproductie (ook een kleine hype). Voor alle drie geldt dat er een heel goede anamnese moet worden opgenomen om tot de juiste diagnose te komen. Daarbij moet niet te snel tot een symptoombehandeling worden over gegaan, maar eerst naar oorzaken en bijkomende factoren worden gekeken. Specialistenwerk, dus.

KISS (Kiefer Induziert Symmetrie Syndrom) is een syndroom waarbij als gevolg van een bepaalde ligging tijdens de zwangerschap of door frictie of tractie tijdens de baring verschuivingen of kneuzingen zijn ontstaan in de kaak-hals-schoudergordel. Plagiocefalie en torticollis horen ook bij dit thema. Sommige zorgverleners zien dit soort dingen ‘’nooit’’ (of ze weten er niet van en kijken er niet naar) en sommigen zien het bij vrijwel elk kind dat ze zien. Ook dat laatste is tunnelvisie. Wat wel zeker is, is dat het als mogelijkheid voor drinkproblemen, huilen en onvoldoende groei zeker als mogelijkheid in de differentiaal diagnose moet worden opgenomen.

Dan terug naar de tongriemen en lipbanden. Retrospectief kan ik zeker zeggen dat ik ze vroeger heb laten liggen, met name de lipbandjes. Al die moeder-kind koppels waar ik aan het aanleggen sleutelde tot we samen groen zagen, maar geen oplossing van het pijn probleem. Al die kindjes die gedragen werden, bij elk piep gevoed, perfect borstvoedingsbeleid, maar die toch bleven huilen van de buikpijn. Van een flink deel daarvan denk ik nu: had ik toen maar meer geweten over frenula en niet alleen de klassieke overduidelijke tongriempjes gespot. Dan had ik meer moeders en kinderen beter kunnen helpen. In mijn kennis is nu inderdaad een hausse merkbaar in de zin dat ik het vaker zie, nu ik weet waarnaar ik kijk. Nu ik weet wat de gevolgen kunnen zijn, niet alleen voor de borstvoeding en het welbevinden van moeder en kind nu, maar ook voor de gezondheid en ontwikkeling van het kind. Dus, inderdaad, ik moet het toegeven: dat hele tongriempjes en lipbandjes gedoe is een hausse. En ik ben daar blij mee. Ik ben niet bang dat door dat verhoogde bewustzijn ervoor nu plotseling te veel riempjes zullen worden gekliefd of onnodig of te ver. Daarvoor is het vooralsnog veel te ingewikkeld om iemand met snijbevoegdheden te vinden die het bestaan van frenulum problemen wil overwegen, om nog maar te zwijgen over behandelen.

Overigens kijk ik bij elke moeder-en-kind naar functionaliteit: werkt het, zijn moeder en kind comfortabel, krijgt de baby voldoende eten zonder overdreven moeite. Als daar iets mist moet dat gericht worden aangepakt met de beste techniek beschikbaar, die het snelste, meeste en blijvendste resultaat geeft door het aanpakken van de oorzaak, met behoud van borstvoeding.

dinsdag 24 september 2013

Zien

Foto:  Jesse Eisenberg als J. Daniel Atlas  in  Now You See Me (2013) Over illusionisten die optische illusies en afleiding gebruiken om het publiek en de politie iets anders te laten zien dan wat ze zouden moeten zien

Soms moet je iets zien om het te leren kennen. Lezen in een boek is voor sommigen voldoende, maar andere dingen moet je zelf zien. Gisteren was ik weer bij een moeder en baby die ik echt zelf moest zien om het probleem te kunnen vaststellen. Ik was al eerder over deze moeder geconsulteerd door een collega en kon wat opties geven, maar zeker weten kon ik het niet. Door zelf de baby, de borst en het drinken aan de borst te zien, kon ik pas echt vaststellen wat er aan de hand was. Het was zo’n probleem van allemaal op zich kleine variaties, die in deze combinatie leidden tot grote problemen. Was het alleen het mondje geweest met een makkelijke borst, of was het alleen een lastige borst geweest met een perfect gevormd mondje, dan was er niets aan de hand geweest. Nu was er een beetje een posterior tongriempje, wat net de tongfunctie een beetje beperkte en een lipriempje dat net wat ver doorliep en het openhouden van het mondje een beetje lastig maakt, en daarbij een flinke borst met een wat brede en wat vlakke tepel en een beetje oedeem achter de tepelhof. Baby kreeg overigens volop melk binnen, wat hoorbaar was en zichtbaar in de slikbewegingen van het keeltje. Baby groeit en bloeit, mama heeft vrijwel voortdurend meer of minder pijn, tijdens en tussen de voedingen.

Die effectiviteit van het drinken afmeten is ook nog een kunst apart. Er is eigenlijk maar één echt betrouwbare methode en dat is het bijhouden van de groei en bloei van het kind. Een kind dat goed groeit en floreert krijgt voldoende eten binnen. Kijkend naar een kind aan de borst kun je denken een actief drinkend kind te zien, terwijl er eigenlijk weinig melktransfer plaatsvindt. Dokter Jack Newman heeft een observatie methode ontwikkeld die duidelijk het verschil tussen effectief en ineffectief drinken laat zien. Door tijdens het drinken te kijken naar de keel van het kind (hij noemt het de kin, maar eigenlijk is het de zachte onderkant van de onderkaak, de onderkin als het ware, die je moet bekijken) kun je zien wanneer er een slok melk passeert. Tijdens het drinken beweegt het kind de onderkaak op en neer, maar als er een flinke slok geslikt gaat worden, blijft de onderkin even in de lage stand hangen. Newman noemt dit de ‘’pauze in de kin’’. (zie voor een uitgebreidere uitleg van wat er in de mond van een kind gebeurt tijdens het drinken aan de borst ‘’Zuigen’’)

Alleen naar buiten gekrulde lipjes en een heftig bezig zijnde baby bepalen nog niet of er goed gedronken wordt. Zelfs een goede melktransfer wil niet zeggen dat alles goed is, wanneer de moeder daarbij pijn heeft. Pijn is altijd een teken dat er ergens iets niet goed gaat. Borstvoeding is bedoelt als iets plezierigs voor moeder en kind, dus als er iets dat plezier in voeden verstoort moet er aan gewerkt worden. Dat kan soms door het wegnemen van de oorzaken en soms door het verminderen van de symptomen. Er is altijd een keuze en bijna elke keuze die gemaakt wordt kan later weer worden herroepen. Kies je er nu voor te stoppen? Dat kan op dit moment in jouw situatie de beste oplossing zijn. Maar als je er later anders over gaat denken, kun je weer opnieuw beginnen. Kies je ervoor niet te knippen, maar te voeden met hulpmiddelen Dat kan op dit moment voor jou de beste keuze zijn, maar je kunt je later altijd nog bedenken en toch laten knippen.

Ritter N: Wetenswaardigheden over lipbandjes en tongriempjes,  vertaling en bewerking door Mieke van Rijn-Remans. Met een uitgebreide verwijzing naar andere artikelen, foto's en filmpjes over dit onderwerp en naar zorgverleners die tong- en lipriempjes knippen.
International Breastfeeding Centre: Herken effectief drinken en sabbelen aan de borst

donderdag 25 juli 2013

Anders

Foto: Vandaag jarig: Michael Welch, een jonge acteur met al een flinke lijst van films en series waarin hij speelde, en bovenaan die lijst staan maar liefst acht films die pre-, peri- of post-productie zijn, maar nog niet uitgebracht. Een bezig baasje dat eerder figureerde als illustratie in de Flits! Geboeid, 28-11-202. Op deze foto als Hansel met Molly C. Quinn als Gretel in  Hansel & Gretel Get Baked (2013)

De stukjes die vandaag in de herhaling gaan, gaan over verschuivende opvattingen in de peri- en postnatale zorg. Door dingen die vanzelfsprekend en zelfs wetenschappelijk bewezen leken te zijn vanaf een andere kant te benaderen, blijken sommige aannames niet te kloppen en kunnen uitslagen sterk verbeterd worden. Over lipriempjes, cariës, suikerwater en kwetsbare ienieminimensjes. En indirect over het belang van de juiste onderzoeksvraag bij wetenschappelijke studies.
Cariës bij jonge kinderen bij borst- en flesvoeding
''Zuigfles cariës'', de naam zegt het al wordt veroorzaakt door flesvoeding en dan met name flesjes die meegaan naar bed. Dit soort tandbederf zie je bij jonge kinderen aan de voortanden, meestal van de bovenkaak. Vaak wordt ook gedacht dat borstvoeding in de nacht en voortgezette borstvoeding na de eerst 6-12 maanden ook dit soort cariës kan veroorzaken. Dat klopt niet. Moedermelk bevat weliswaar veel suiker, maar ook beschermende stoffen. Onderzoek van Kotlow wees echter uit dat kinderen die een te krap of te dik bovenlipriempje (maxillair frenulum) hebben ook bij borstvoeding een verhoogd risico hebben voor het ontwikkelen van cariës in de boven-voortanden. Zij kunnen namelijk minder goed melkresten tussen de lip en de kaak verwijderen. Zij beveelt daarom aan dit lipriempje zo snel mogelijk te clippen. Hierdoor valt het cariës risico weg en zal het kind gelijk een betere borstdrinktechniek krijgen.
5 september 2010
en
Suikerwater toch niet zo'n goede pijnstilling voor baby's
Voor pijnlijk procedures krijgen pasgeborenen en prematuurtjes vaak suikerwater als pijnstilling. Suikerwater leek namelijk een bewezen pijnstillend effect te hebben op basis van onderzoeken die keken naar uiterlijke kenmerken en gedrag bij het bepalen van het pijnniveau tijdens medische ingrepen zoals bloedafname. In een dubbel-blind gerandomiseerd onderzoek door Slater et al in Londen onder 59 pasgeborenen werd daarentegen niet gekeken naar uiterlijke kenmerken, maar hersenfunctie. De uitslag was verrassend: ondanks de minder pijnlijke gezichtsuitdrukking van de kinderen die suikerwater in plaats van gewoon kraanwater kregen, was aan de hersenactiviteit duidelijk af te lezen dat er geen verschillen waren in het ervaren van pijn in beide groepen. De onderzoekers concluderen dan ook dat men er niet meer zo maar van mag uitgaan dat suikerwater een afdoende pijnstilling is bij kleine medisch ingrepen bij pasgeborenen.
2 september 2010
en
Kleine pasgeborenen doen het beter op moeder dan in de couveuse
Nils Bergman, de grote Kangaroo Mother Care pionier, onderzocht het verschil tussen eerste zorgverlening na de geboorte van kleine pasgeborenen (1200-2000gram)  bloot op bloot op het lichaam van de moeder of in de couveuse.  Kinderen bij de moeder waren, waren stabieler en hadden betere vitale functies dan kinderen die dezelfde zorg kregen in een couveuse. De onstabiliteit van hartfunctie en ademhaling die in de eerte 6 uur na de geboorte wordt gezien bij kinderen in de couveuse vertoont zeer sterke overeenkomsten met het ''protest-despair''-gedrag van zoogdierjongen die direct na de geboorte van hun moeder worden gescheiden. Bergmans conclusie luidt dan ook: pasgeborenen moeten niet worden gescheiden van hun moeder.
3 september 2010
en
Kangaroo Mother Care: goed voor moeder en kind
Kangaroo Mother Care (KMC, ''kangoeroe-en'') wordt gekenmerkt door de positie van het kind: rechtop tegen het lichaam van de moeder, tussen haar borsten met volledig huidcontact tussen moeder en kind 24/7. Kinderen die te vroeg en te licht worden geboren moeten worden gezien als ''buitenbaarmoederlijke foetussen''  die huidcontact nodig hebben om zich te kunnen ontwikkelen. Diverse onderzoeken hebben aangetoond dat deze vorm van zorg (in combinatie met exclusief borstvoeding) voor deze kwetsbare kinderen leidt tot fysiologische stabiliteit en vermindering van pijn, bevordering van de hechting en responsief ouderlijk gedrag en minder voorkomen van postpartum depressie bij moeders die KMC toepassen. Bergman et al concluderen dan ook dat KMC zo snel mogelijk na de geboorte moet worden toegepast en zo consequent mogelijk doorgevoerd en dat het scheiden van moeder en kind tot het minimum zou moeten worden beperkt.
KMC is ook voor gezonde en op tijd geboren kinderen een goede manier om aan het leven buiten de moeder te wennen en zorgt in combinatie met onbeperkt borstvoeding zonder bijvoeding voor minder afvallen in de eerste dagen, een betere groei en minder voedingsproblemen.
4 september 2010

Kotlow LA: The influence of the maxillary frenum on the development and pattern of dental caries on anterior teeth in breastfeeding infants: prevention, diagnosis, and treatment. J Hum Lact. 2010 Aug;26(3):304-8. Epub 2010 Mar 22.
Slater R, Cornelissen L, Fabrizi L, Patten D, Yoxen J, Worley A, Boyd S, Judith Meek J, Fitzgerald M: Oral sucrose as an analgesic drug for procedural pain in newborn infants: a randomised controlled trial. The Lancet, Early Online Publication, 1 September 2010. doi:10.1016/S0140-6736(10)61303-7
Bergman NJ, Linley LL, Fawcus SR. Randomized controlled trial of maternal-infant skin-to-skin contact from birth versus conventional incubator for physiological stabilization in 1200g to 2199g newborns. Acta Paediatr 2004; 93: 779-785. Stockholm. ISSN 0803-5253
Meer informatie over KMC<http://kangaroomothercare.com/> (Kangaroo Mother Care)
KMC filmpjes<http://www.preciousimagecreations.com/Scripts/video.asp>
Nyqvist KH, Anderson GC, Bergman N, Cattaneo A, Charpak N, Davanzo R, Ewald U, Ibe O, Ludington-Hoe S, Mendoza S, Pallás-Allonso C, Ruiz Peláez JG, Sizun J, Widström AM: Towards universal Kangaroo Mother Care: recommendations and report from the First European conference and Seventh International Workshop on Kangaroo Mother Care. Acta Paediatr. 2010 Jun;99(6):820-6. Epub 2010 Mar 6.

zaterdag 18 mei 2013

Gespleten

Foto: Anna Paquin als Sookie Stackhouse met een heel wat minder verontrustende dentale variatie dan veel van haar tegenspelers in  True Blood (2008– )

Terwijl ik het plaatje plakte bij de vorige bijdrage van dit blog (Buidel), bedacht ik me dat het eigenlijk beter bij een ander onderwerp paste. Daarom vandaag een plaatje van een andere filmster met dezelfde anatomische variatie als de ene acteur op de afbeelding van gisteren. De anatomische variatie is het diastema. Letterlijk betekent dit ‘’opening’’ en het is de aanduiding die in de zoölogie wordt gebruikt voor een opening tussen verschillende elementen van een gebit. Bij veel dieren zie je een standaard diastema tussen de voortanden en de kiezen. Bij paarden is dat die handige plaats waar het bit in past en bij honden de plaats waar je je vingers tussen wurmt als je gaat proberen je beste vriend zijn medicijnen te laten slikken. Mensen hebben van nature geen diastemata, dat wil zeggen dat het een variatie is op de normale anatomie, een afwijking zo je wilt, wanneer er wel eentje is. Een diastema bij mensen zit gewoonlijk precies middenvoor in het bovengebit, het is de spleet tussen de beide voortanden.

Een diastema kan worden veroorzaakt doordat de bovenkaak meer ruimte heeft dan nodig is voor de plaatsing van alle tanden, maar vaker zal de oorzaak een te ver doorgroeiend en/of te breed labiaal frenum* of bovenlipriempje zijn. Het te strakke, te brede, en/of te ver doorlopende bovenlipriempje beperkt de normale beweeglijkheid van de bovenlip, waardoor het vermogen de mond wijd te openen wordt beperkt. Het kan ook aan de bovenkaak trekken, waardoor deze vervormd kan raken. Bij het doorkomen van de tanden worden de beide voortanden erdoor uit elkaar gedrukt. Dit vergroot de kans op cariës, omdat goed poetsen moeilijk kan zijn en het poetsen ook pijnlijk kan zijn. Tenslotte heeft het mogelijk ook invloed op de spraakontwikkeling (slissen).

Een diastema is pas een laat symptoom van zo’n afwijkend lipriempje. Ook als er nog geen tanden zijn kan het al problemen opleveren. Een kind dat aan de borst drinkt, moet zijn mond wagenwijd open kunnen doen, met de lippen ietwat uitgekruld. Een afwijkend frenum kan dat verhinderen. Het is dan moeilijk voor het kind om goed greep te krijgen aan de borst, en moet vaak erg hard zuigen om het vacuüm te behouden. Een zuigblaar in het midden van de bovenlip, soms zelfs meerdere naast elkaar, kan daarvan het resultaat zijn. Tijdens het drinken is de lip strak gespannen, soms met een bloedeloze streep erboven en/of naar binnen gezogen. Een baby met een problematische lipriem kan erg onrustig drinken, hij lijkt wel te vechten tegen de borst: aan en af, bonken en draaien met het hoofdje, vaak bozige geluidjes erbij. De baby laat als hij eenmaal vast heeft ook makkelijk de borst weer los. Het onrustige drinken kan ook leiden tot het meedrinken van veel lucht, en de daarbij horende krampjes en huilen. Bij de moeder kan het leiden tot pijnlijke en kapotte tepels, eventueel borstontstekingen en een trage melkstroom (pijn en angst voor pijn kan de toeschietreflex belemmeren) of krappe productie (een slecht drinkende baby drinkt misschien niet alle melk die hij nodig heeft en dus wordt er onvoldoende nieuwe melkaanmaak gestimuleerd).

Geheel in tegenstelling tot mijn normale stukjes voeg in deze een paar functionele illustraties toe.
Een wat wittig, bloedeloos randje langs de bovenlip na het drinken en een klein zuigblaartje, een heel fijn gevormde bovenlip lijn met een diep filtrum. De foto hieronder is hetzelfde meisje,met een duidelijk tot tussen de toekomstige voortandjes doorlopend breed bovenlip frenum.


Een dikke zuigblaar op de bovenlip na het drinken, een diep filtrum en een fijn gevormde bovenlip lijn. Op de foto hieronder is bij hetzelfde jongetje de bovenlipriem te zien die zelfs onder de kaakrand doorloopt tussen de op doorkomen staande voortandjes.



Het knippen van tongriempjes is soms al moeilijk om gedaan te krijgen, omdat veel artsen het onnodig vinden of misschien wel eng vinden om te doen. Het laten knippen van een lipriempje is nog lastiger. Dat is eigenlijk heel vreemd, omdat beide ingrepen bij heel jonge kinderen heel simpel zijn, veel eenvoudiger dan op latere leeftijd en veel medische, psychische en sociale problemen kunnen voorkomen. Gebruik onderstaande documenten om aan de arts van je keuze te laten zien. Kenniscentrum Borstvoeding houdt lijsten bij van zorgverleners in Nederland en België die tongriempjes knippen. Hen kun je ook vragen een lipriempje te knippen.
Orale gezondheid bij de zuigeling door de mondspecialist dr. Kotlow
Presentaties over tong- en lipriempjes door dr. Brian Palmer†
*) Een frenum of frenulum (meervoud frena en frenula) is een klein stukje weefsel, meestal bindweefsel, dat beweeglijke organen of lichaamsdelen op hun plaats houdt of de beweeglijkheid beperkt. Er zijn frenula in de mond, aan de uitwendige genitalia en in het spijsverteringssysteem.

woensdag 21 maart 2012

Buitengewoon

Foto: Sean Connery als Allan Quatermain in The League of Extraordinary Gentlemen<waarin een bijeengeraapte groep zeer buitengewone figuren doen alsof het heel gewoon is wat zij doen.
De meest gerapporteerde problemen met borstvoeding, naast de vrees te weinig melk te hebben –wat soms terecht is en heel vaak niet- zijn pijn bij het voeden en onrust bij de baby – huilen na de voeding, onrustig drinken, aanhappen en loslaten. Over te weinig melk heb ik het al eerder gehad, net als over pijn bij het voeden. In de begindagen van borstvoeding als wetenschap zeiden we categorisch dat pijn bij het voeden altijd het gevolg was van verkeerd aanleggen. Vaak is dat ook zo, maar het kan ook allerlei andere oorzaken hebben, zoals een spruw* infectie of een variatie op de normale anatomie van de mond van het kind**. Met een goede diagnose zijn die problemen over het algemeen op te lossen. Problemen door orale anatomische variaties zouden niet eens zo erg hoeven worden als elk kind standaard zou worden nagekeken op dit soort dingen tijdens de eerste levensdag. Bij kinderen die geboren worden in gezinnen of families waarvan bekend is dat er meerdere personen met dit soort variaties zijn, zou extra oplettendheid op zijn plaats zijn.
Onrustig drinkgedrag en huilen na de voeding lijken lastiger te voorkomen en op te lossen. Wat moet je met zo’n wriemelende, boksende, draaiende baby die aan- en afhapt, de tepel niet lijkt te vinden terwijl hij er tegenaan ligt, of die na een half uur drinken nog onrustig en ontevreden lijkt? Begin met het uitsluiten van factoren zoals spruw en orale anatomische variaties. Let op: niet elke witte tong betekent spruw; laat er naar kijken door iemand met ervaren ogen en verstand van zaken. Een belangrijke, maar vaak over het hoofd geziene oorzaak voor onrust, moeilijk drinken en huilen***, is de manier waarop een kind geboren is. Bij een langdurige uitdrijving, klem zitten in het baringskanaal, een stortbevalling of een kunstverlossing (vacuüm, tang, keizersnede) kan er in het kaak-hals-schoudergebied een verdraaiing of verschuiving zijn geforceerd. Dit geeft pijn en kan ervoor zorgen dat een kind niet in een bepaalde houding kan liggen of zijn mond goed opendoen en drinkbewegingen maken. Door allerlei oorzaken (zoals meer ingrijpen tijdens de baring) is er een toename te zien van dit soort problemen. Als dat soort zaken allemaal is uitgesloten gaan we naar het aanleggen zelf kijken (daar kunnen we trouwens ook mee beginnen, voor naar ingewikkelder dingen te zoeken die er mogelijk niet eens zijn). Op basis van mijn decennia lange ervaring en voortschrijdende inzichten kom ik steeds meer tot de conclusie dat we het, met alle nadruk op goed aanleggen, eigenlijk voor flink wat moeders en kinderen moeilijker hebben gemaakt. Zo veel regeltjes waaraan ze zich te houden hebben. Dat kan nooit de bedoeling zijn geweest voor een normale lichaamsfunctie. Ooit een gorillamama in de weer gezien met voedingskussens, voetenbankjes en instructiebladen? Er moet een betere manier zijn. En die is er ook: de neem-er-je-gemak-van-methode. De houding waarin de eerste voeding bij zoveel moeders en baby’s zo goed ging in dat eerste uur na de geboorte: moeder achterover (liefst niet helemaal plat op de rug, dat is niet echt comfortabel), baby op zijn buik bovenop moeder. Moeder heeft geen kussens en ondersteuninkjes nodig en de baby heeft de controle over wat hij doet. In deze houding namelijk, instinctief voeden of Biological Nurturing**** genoemd, werken de reflexen en instincten van de baby optimaal, kan hij niet wegzakken en kan hij zelf bepalen wat, waar en hoeveel. En dan blijkt dat gemaai met die armpjes en dat heen en weer en op en neer gedoe met het hoofdje gewoon nut te hebben: het helpt de baby met het vinden van de borst en het aanhappen, waar het bij de meer klassieke houdingen de baby daarbij juist hindert. Als kindjes op deze manier aan de borst drinken oefenen en perfectioneren, wordt in de vele maanden daarna het aanleggen en doordrinken een stuk makkelijker voor moeder en kind, ook in andere houdingen.
Dan blijven er nog de onrust na de voeding, het spugen en huilen over, waar we vaak geen raad mee weten. Voor een deel zal dit zeker te maken hebben met de onrijpheid van het spijsverteringsysteem. Maar het heeft zeker ook te maken met verwachtingen over baby gedrag. en dat brengt ons weer bij gewoon. Een baby verwacht***** na zijn geboorte een nagenoeg constante toevoer van kleine hoeveelheden melk afgewisseld met veelvuldige korte slaapjes. Wij verwachten een baby die met redelijke tussenpozen een zekere hoeveelheid melk drinkt en tussendoor slaapt. Veel baby’s leren in vrij korte tijd aan die verwachting te voldoen, anderen proberen het, maar krijgen dan problemen met een volle maag en de spijsvertering. Weer anderen weigeren van het begin af aan zich aan te passen. Zij weten wat ze nodig hebben en zorgen dat ze dat krijgen.
*) Eurolac Flitsen met het label spruw
**) Eurolac Flitsen met het label tongriem, lipriempje
***) Eurolac Flitsen met het label huilen
****) Eurolac Flitsen met het label Biological Nurturing
*****) Eurolac Flitsen met het label verwachtingen

zondag 4 maart 2012

Goed van de tongriem gesneden

Foto: Vader en zoon John Kraaijkamp als vader en zoon Bovenkerk in ’t Zonnetje in huis beiden zowel als persoon en als karakter zeer goed van de komische tongriem gesneden
In sommige families zijn ze goed van de tongriem gesneden. Men praat er makkelijk en veel en met overtuiging. Het ontstaan van zo’n uitdrukking ‘’goed van de tongriem gesneden zijn’’ toont aan dat men in vroeger tijden al wist dat een vrij bewegende tong van belang was voor het goed kunnen spreken en dat het soms nodig kon zijn die tongriem te snijden om hem functioneler te maken. Het verhaal gaat dat vroedvrouwen in vergane eeuwen één lange nagel onderhielden voor het breken van de vruchtvliezen om een baring te bespoedigen en om de tongriem van pasgeborenen te snijden om drinkproblemen te voorkomen. Want lang voor er gesproken wordt of ijsjes gelikt of tongzoenen uitgedeeld moet een baby zijn ting gebruiken om aan de brost te drinken. Om dat te kunnen doen moet een baby zijn tong flink kunnen uitsteken, breed en plat maken, er een kommetje mee vormen, met de punt van de tong zijn lipjes beide kanten om aflikken en doelbewust telkens een ander stukje aanspannen om de melk uit de borst te masseren naar zijn mond toe. tegelijkertijd moet hij zijn lippen breed kunnen uitspreiden en naar buiten krullen terwijl zijn mond wagenwijd open is. Dat is nogal een opgave. Om te voorkomen dat de tong door  in rust en bij liggen in de keel glijdt en de luchtpijp afsluit, wordt hij door een stukje bindweefsel, de tongriem of het linguaal frenulum, aan de bodem van de mond vastgelegd. De lippen zitten ook in het midden met een lipriempje aan de kaak vast om te voorkomen dat ze gaan flapperen. De kunst bij het maken van een kind is nu om die tong- en lipriempjes zodanig te plaatsen dat de tong en lip op hun plaats blijven, maar wel de volle beweeglijkheid houden. Soms schiet het wat door en is het lipje te ver naar voren geplaatst of te krap of te dik aangelegd. Tong en lip blijven zo prima op hun plaats, maar kunnen niet meer voldoende bewegen om hun functie uit te oefenen. Nu is het ook nog eens zo dat het lijkt of ze in sommige families beter zijn in dat aanleggen van die riempjes dan in andere. In sommige families zie je helemaal geen te korte tong- en lipriempjes en in andere families zie je ze haast niet niet. Er lijkt zelfs ook een etnische factor mee te spelen, waardoor je het in sommige bevolkingsgroepen veel vaker ziet dan in andere.
Om een begin te maken met het in kaart brengen van de verdeling van tong- en lipriemproblemen roep ik ouders en verloskundigen op mij te mailen met hun ervaringen. Van ouders hoor ik graag of hun kinderen te korte tong-/lipriempjes hebben, of ze dat allemaal hebben en wie in de familie van de ouders het ook hebben (niet met naam, maar met familierelatie). Verloskundigen nodig ik uit mee te doen met een inventariserend onderzoek, waarbij ze in een bepaalde periode de incidentie van lip-/tongriemproblemen tegenkomen bij pasgeborenen, demografische gegevens en zo mogelijk familiegegevens. Mail (voor zowel ouders als verloskundigen) naar consult@eurolac.net met in de onderwerp regel [lip-/tongriem onderzoek]
Eurolac Flits met label lipriempje, tongriem
Borstvoeding.com over tongriempjes knippen, problemen bij borstvoeding door te korte tongriem frenotomie

maandag 27 februari 2012

Variatie

Isabella Rossellini als Lisle Von Rhuman die in de film Death becomes her drankjes verkoopt die ervoor zorgen dat wie ze drinkt voor eeuwig aan de normschoonheid blijft voldoen
Wie wel eens een anatomische atlas van het menselijk lichaam heeft opengeslagen (ik ben vast niet de enige die daar aardigheid in heeft) kan de indruk krijgen dat elk menselijk lichaam een nauwkeurige weergave is van de plaatjes in die atlas. Niets is minder waar. De plaatjes in zo’n atlas en de lichamen van individuele mensen vertonen een oppervlakkige gelijkenis, het algemene beeld klopt wel, maar van dicht bij zijn geen twee mensen gelijk. Neem nu de mond. Elke mond heeft lippen die de grens tussen binnen en buiten aangeven en die in het midden met een klein velletje aan de kaakranden vastzitten, dan boven en onder een kaakrand met vanaf een bepaalde leeftijd een gebit erin. Aan de bovenkant gaat de kaakrand over in het harde en vervolgens het zachte gehemelte, die samen het gewelfde plafond van de mondholte vormen. Het zachte gehemelte loopt uit in de huig op de grens van de mondholte en de keelholte, net onder het punt waar de neusholte over gaat in de keelholte. De onderkaakrand gaat over in de mondbodem, waar het midden van de tong aan vast is gemaakt, en verder naar achteren toe welft de tong zich omhoog en weer naar voren. De zijkanten van de mondholte worden gevormd door de binnenkant van de wangen, waarin bij baby’s in het eerste halfjaar vetkussentjes zitten. Samen met de verhoudingsgewijs grote tong vullen deze de mond in rust bijna volledig op. Dat is de theorie, de norm-anatomie. Veel kindjes hebben allerlei variaties op die norm, aangeboren of verkregen door bijvoorbeeld een niet te zachtzinnige geboorte, die al dan niet voor problemen kunnen zorgen. Bij de geboorte kunnen dingen klem komen te zitten en verschuiven of breken. De onderkaak kan een klein beetje uit de kom gaan, waardoor het moeilijk kan zijn de mond wijd open te doen; het sleutelbeentje kan breken, waardoor liggen en bewegen pijnlijk kan zijn; de neus kan uit het lood komen te staan, waardoor het tussenschotje scheef gaat staan en zo de ademweg deels blokkeren. Aangeboren zaken kunnen zijn een afwijkende sluiting en/of vorming van het gehemelte, waardoor dit niet een mooie vrij vlakke boog is, maar geulen, gaten of richels vertoont. De borst past dan niet zo goed en drinken kan moeilijk zijn. Of de riempjes waarmee de lippen en de tong op hun plaats worden gehouden zijn krap, stug of dik. Dit beperkt de beweeglijkheid van tong en lippen, waardoor drinken moeilijk wordt. Dit kan leiden tot pijnlijke kapotte tepels en mogelijk borstontsteking bij de moeder en te weinig melk inname door de baby. Maar dat is nog niet alles. Een tong die functioneel kan bewegen (dat wil zeggen dat de punt tot ver buiten de mond kan uitsteken, helemaal langs beide kaakranden lopen en terug en van voor naar halverwege achter over het gehemelte strijken, dat de tong zich tot een kommetje kan vormen op de bodem van de mond) zorgt voor speekselvloed in de mond en voor wrijving van de tong tegen de andere oppervlakken, waardoor schimmels en bacteriën worden weggeveegd en -gespoeld. Een tong die dat niet kan, bijvoorbeeld door beperkingen van de tongriem, kan niet die wrijving en spoeling bieden, waardoor schimmels meer kans hebben zich aan de slijmvliezen te hechten. Chronische spruw is een nevenkenmerk van tongriemproblemen. Later, als de tanden doorkomen, kan het ervoor zorgen dat cariës veroorzakende bacteriën in de mond blijven plakken en het risico van gaatjes vergroot wordt. Ook KISS, kleine symmetrie veranderingen in de kaak-nekgebied als geboorte complicatie, kan ervoor zorgen dat de kaken en de tong niet kunnen bewegen zoals ze eigenlijk horen te bewegen dat kan ook bijdragen aan een spruwprobleem. Behalve drinkproblemen en spruw kunnen onbehandelde tongriemvariaties en onbehandelde KISS leiden tot andere problemen later, zoals de gebitsontwikkeling, verhoogde kans op cariës, deels door het niet functioneel kunnen verwerken van voedsel in de mond en door de afwijkende ontwikkeling van het gebit met tandenknarsen over-/onder-/kruisbeet tot gevolg waardoor tandglazuur afslijt. Indirect kan het ook nog komen tot ademhalingsproblemen, snurken en oorinfecties (door de veranderingen in de anatomie van de mond- en neusholte). Verminderde of veranderde tongfunctie kan ook tot problemen in de spraakontwikkeling leiden.
Behandelen van deze variaties op de norm is dus niet zo maar een gril en zeker niet alleen maar een cosmetisch aanpassing. Het kan een hoop ellende later voorkomen. Soms is het beter om je aan te passen aan de norm.
Voorbeelden op Google Atlas menselijk lichaam
Massieve hoeveelheid informatie over tongriemen, gebitsontwikkeling en borstvoeding bij Brian Palmer, DDS
Tongriempjes Kenniscentrum Borstvoeding
Buryk M, Bloom D, Shope T: Efficacy of Neonatal Release of Ankyloglossia: A Randomized Trial. Pediatrics 2011; 128:2 280-288; published ahead of print July 18, 2011, doi:10.1542/peds.2011-0077

zondag 5 september 2010

Cariës bij jonge kinderen bij borst- en flesvoeding


''Zuigfles cariës'', de naam zegt het al wordt veroorzaakt door flesvoeding en dan met name flesjes die meegaan naar bed. Dit soort tandbederf zie je bij jonge kinderen aan de voortanden, meestal van de bovenkaak. Vaak wordt ook gedacht dat borstvoeding in de nacht en voortgezette borstvoeding na de eerst 6-12 maanden ook dit soort cariës kan veroorzaken. Dat klopt niet. Moedermelk bevat weliswaar veel suiker, maar ook beschermende stoffen. Onderzoek van Kotlow wees echter uit dat kinderen die een te krap of te dik bovenlipriempje (maxillair frenulum) hebben ook bij borstvoeding een verhoogd risico hebben voor het ontwikkelen van cariës in de boven-voortanden. Zij kunnen namelijk minder goed melkresten tussen de lip en de kaak verwijderen. Zij beveelt daarom aan dit lipriempje zo snel mogelijk te clippen. Hierdoor valt het cariës risico weg en zal het kind gelijk een betere borstdrinktechniek krijgen.
Kotlow LA: The influence of the maxillary frenum on the development and pattern of dental caries on anterior teeth in breastfeeding infants: prevention, diagnosis, and treatment. J Hum Lact. 2010 Aug;26(3):304-8. Epub 2010 Mar 22.

Welkom bij Eurolac!

Eurolac! is een onderdeel van Eurolac Lactatiekunde

Dit is het oude blog.

Voor de nieuwste berichten en voor diepgaande informatie, achtergrondartikelen, hulp en ondersteuning ga je naar www.eurolac.net. Hier vind je ook de Eurolac Lactatiekunde Webwinkel

Labels

aan-de-borstvoeding aanbevelingen aandacht aangeboren aangeleerd aanhappen aanklikbedje aanleg aanleggen aanleghulp aanname aanpassen aasgieren ABC abces ABM achtergrond achterkamertjes acrobatiek actie acupunctuur ademhaling ADHD adolescent adoptie advies advisering advocaat AFASS afbouwen affectie affectief afhankelijkheid afkoeling afkolven afleiding afsluiten afstamming afstrepen aftellen afvallen afvalstoffen afweer afwijking afwijzen agressie alcohol Alexandre Dumas alledaags alleen allergeen allergie allo-ouderschap allopathie alternatieve zorg aminozuren Amsterdam anamnese anatomie Angelina Jolie angst Anna Staas-Vink anorexia antibiotica anticonceptie antropologie apart apoptose apparaat appels archetype argument asimov ASS assortiment astma asymmetrie atopisch Attachment Parenting attachment theorie attitude autostoeltje baby baby-led-weaning babyverzorging babywise bacteriën bad badzout bakerpraat bakerpraatjes balts baren baring baringsrituelen bed-sharing bedrog beeldvorming begeleiden begeleiding begroting beha behandeling behoefte behoeften belasting beleid beloften beloning beoordeling beperken beroep beschadigen beschermen bescherming besmetting beurs bevalling bevorderen bewaren beweging bewerken bewijs bewijslast bewustzijn BFHI bijgeloof bijhouden bijscholing bijten bijvoeden aan de borst bijvoeding bijzonder bilirubine Biological Nurturing biologie biologisch biologische zuivel bitter blauwdruk bloed bloedarmoede bloedcellen bloeddruk bloedstolling bloedsuikers blootstelling BMI boek bonafide borst borstabces borsten borstkanker borstmassage borstonderzoek borstontsteking borstproblemen borstverkleining borstvoeding borstvoeding.com borstvoedingcafe borstvoedingcijfers borstvoedinginformatie borstvoedingmanagement borstvoedingorganisatie borstvoedingsbeleid borstvoedingsduur borstvoedingsorganisatie borstvoedingsthee borstvoedingvriendelijk borstweigeren botdichtheid botvorming boulemie bouwstoffen Bowlby BPA Brian Palmer brood broodjeaapverhaal buidelen buitengewoon cadeautjes caius calcium calendula campagne candida albicans capaciteit cariës caseine changeling chapeau chefkok chimpansee China chocolade clausule clusteren clusterkolven CMV co-ouderschap co-sleeping Cochrane Code coeliakie cohortstudie colostrum comfortabel commercie commissie communicatie compassie complementair complex complicated congruent consequent consequenties consultatiebureau contra-indicatie controle corrupt cortisol counseling couveuse CT cultuur cyclus D-MER D-TSR DALY's dankbaar darm darmflora darmfunctie David Sackett debat deficientie dehydratie delen demoniseren deskundig determinanten diabetes diagnose Diane Wiessinger diarree diëtiek dik discreet discriminatie discussie dissociatie DNA doel dokters dompelbad domperidon donormelk doorverwijzen doorzetten doula dr. Jay gordon draagkracht draaglast draagling draak dragen drempels drinken drinkproblemen drinktechniek druk dubbele boodschap duimzuigen duurzaamheid dwang E-Sakazakii EBM EBP echografie ecologisch borstvoeden ecologische voetafdruk economisch economische waarde eczeem educatie eenvoudig eerlijkheid eetproblemen eetstoornis eierstokkanker Einstein eiwitten emancipatie emotie emotioneel welzijn emotionele beschikbaarheid empathie energie epigenetica Erikson erotofobie eten ethiek etiket etniciteit eurolac evalueren evidencebeest evolutie examen exclusief excreet excuus experimenteren extreem fabels fabeltjes fabrikanten Facebook factoren familie fanatiek feel-good feest feestdagen feiten feminisme fenegriek filmpje filosofie flash-heating fles flesvoeding flesweigeren flow focus fopspeen forensisch onderzoek forum foto's fouten freakshow frenulum frequent voeden freud functie functional food functionaliteit fysiologie gadgets galactogoog galega gastcolumn gebakken lucht gebit gebonden geboorte geboortegewicht geboortetrauma gedijen gedrag geelzucht geen kwaad doen geheim gehemelte gehemelteplaatje geinduceerde baring geinduceerde lactatie geïnduceerde lactatie . geit geld geloven geluk gelukkig gemiddeld gender genen GenerationR genetische manupulatie Gentiaan Violet George Clooney geschiedenis geur gevaar gevaarlijk gevaren geweld gewicht gewichtsverlies gewoon gezin gezond gezonde voeding gezondheid gezondheid moeder gezondheidsclaims gezondheidsinformatie gezondheidsprogramma gist glucose go with the flow goed goed genoeg goud griep groei groeistandaarden groen groene_leem grondstoffen grootmoeder gulden snede gynaecoloog halfjaar HAMLET handelplan hard drugs harry piekema hart hart- en vaatziekten hartfunctie hechting heks helen helper herinneren hersenen hersenontwikkeling heupdysplasie Hippocrates hirsutisme historie HIV HM4HB HMF holistisch honger hongersignalen honing hormonen horror houdbaarheid houding Hugh Laurie huidcontact huidflora huilen hulp hulp zoeken hulpmiddel hulpmiddelen hulpset hygiene hygiëne hype hyperlactatie hypoglycemie hypolactatie hysterie IBFAN ideaal IFE ijs ijzer IL-10 illusionist immuniteit immunologie immuuncellen Ina May Gaskin inbakeren individu indoctrinatie industrie infectie infecties inflammatie informatie informeren infuus ingetrokken tepels ingewikkeld ingrediënten ingrijpen initiatierite inleiden inschatten instinct instincten instinctief voeden instructie insuline intake intelligentie intentie inter-species zogen interactief interventie intiem intolerantie introductie inventariseren investering invloed invoelen inwikkelen inzet IQ irritatie Ja zuster nee zuster Jack Newman James McKenna JGZ JHL jodium Johan Cruijff Johnny Depp jonge moeder journalist jubileum Kangoeroe Moeder Zorg kanker kansen kapotte tepels karakter KDV keizersnede kennis kennisoverdracht keuze keuzes keuzes maken kiezen kijken kin kind kinderarts kinderdagverblijf kinderopvang kindersterfte KISS klacht kleur klierweefsel klinische lactatiekunde KMC KMZ knippen koemelk koesteren koestering koffie koken kokosolie kolf kolonisatie kolven korte tepels kosten kosten gezondheidszorg Kotlow koude kraam kraamafdeling kraambed kracht krampjes kritiek kruiden kruipen kunstvoeding kwakzalverij kwaliteit laat-prematuur lactaptin lactatie lactatiekunde lactatiekundige lacteren lactoengineering lactoferrine lactogenese LAM lange termijn langvoeden lanoline leefomgeving leiden lekken lengte lente leren leren aanleggen levende cellen levensles lezen lichaamscontact liefde lipriempje literatuuronderzoek LLL lobby logica logopedist loslaten luchtweginfecties luiers luisteren maag maagdarminfecties maaginhoud maagzuurremmers maan maat maatschappij macgyveren machinaal maffia magie magisch malafide mama maneschijn manieren manipuleren mannelijke lactatie marketeer marketing massage mastitis matrix Max Tailleur mazelen meanderen Meatloaf Medela media medicalisatie medicijnen medicijngebruik medische misser medium meerling melk melkbank melklijsten melkproductie melkstase melkstroom melktransfer melkzusters menarche menselijk mensenrechten menstruatie Meryl Streep met rust laten meten methode Michel Odent micronutriënten middenoorontsteking mijmeren milieuvervuiling min Miranda Kerr mode moe moeder moeder en kind nabijheid moeder-en-kind-nabijheid moedergodin moedergroep moedermelk moedermelknetwerk moedermelkvoeding moederschap mondflora mondonderzoek Montessori morbiditeit mores mortaliteit motieven motivatie motorische ontwikkeling MRI MRSA multidisciplinair multimoeder multiple sclerose mythe nabijheid nachtouderschap nachtvoedingen nadelen nadenken nalaten namaak nature-nurture natuur natuurlijk nauwkeurigheid NEC neerslachtigheid Nestle boycot nicotine nieuw nieuwsgierig Nils Bergman niplette non-nutritief noodsituatie norm normaal normen en waarden normwaarde Nurse Jackie nutriënten Obelix obesitas obsceen observeren obstreticus oedeem oefenen oestrogenen ogen oligosacchariden olympisch oma omega 3 omgeving omweg onaangepast onafhankelijkheid onconditioneel onconditioneel opvoeden onderkaak onderscheid ondersteuning ondervoeding onderwijs onderwijzen onderzoek onderzoek retrospectief onderzoeken onderzoeker onderzoekmethodes ongemakkelijk ongewenst zwanger ongewoon ongezond onrustig drinken ontdooien ontmoeten ontspannen ontsteking ontwerp ontwikkeling onvoldoende onvoorwaardelijk onvoorwaardelijk ouderschap onwennig oorlog oorontstekingen oorzaken opbrengst openbaar openbaar voeden opgelucht opleiding opleidingsniveau ouders oplossing opoffering oproep opties opvoeden opvoeding opvolgmelk opzoeken orale anatomie organische chemicaliën osteoporose Oud en Nieuw ouder-kind-interactie ouders ouderschap overdenking overeenkomsten overgewicht overheden overheid overleg overleven overproductie oververhitting oxytocine paced bottle feeding pacifisme pap papa parasiet partner pasgboren pasgeboren passie pasteuriseren patroon Paula Meier PCOS pech pedagoog peer support peercounseling pepermunt perceptie perfectie perinatale sterfte perspectief PET Peter Facinelli peuter pijn pijnbestrijding Pink pink ribbon plaats placebo plagiocefalie plan plan B plannen plezier politiek portie portiegrootte postnatale depressie postpartum bloedverlies powerpoint PPD prematuur prenataal afkolven prenatale depressie prenatale ontwikkeling prestatie preventie prijsvraag primaten prins prinses priorteit probiotica PROBIT probleemgedrag problemen problemen maken problemen oplossen productie professioneel profijt programma prolactine promoten promotie protocol psychologie PTSS puber radicaal ramp Rapley Raynaud RCT reactie realiteit rechten van het kind rechten-van-het-kind reclame redden redenen redeneren referentie referenties reflexen reflux regelen regelmaat regels reinheid relactatie relatie religie respect responsief ouderschap reuk revolutie richtlijn Riley ringsling risico risico van geen borstvoeding risicogedrag rituelen Robert De Niro robot roes roken rollen Romeo en Julia röntgenfoto routines rouw rozengeur RPS ruimte rumenzuur rust rustig RVP safe motherhood sagen salie salma hayek Salmonella samen samen slapen samenspel samenstelling samenwerking SBO congres scan Scandinavië schaamte schaap schade scheiding-van-moeder-en-kind scheidingsangst scheikunde schema schildklier schimmel schimmelinfecties schisis schizofrenie scholing schoonheid schrijven schudden schuim schuld schuldgevoel secreet seksisme seksleven seksualiteit seksuele mishandeling sensitief ouderschap sensitieve zorg SES Shakira show SIDS silicium simultaan voeden sintjanskruid slaap slaapcondities slaapcyclus slaapgebrek slaapomgeving slaappatroon slaapproblemen slaapritme slaaptraining slapen slendang smaak smaakontwikkeling smoes sneeuw sociaal gedrag sociaal netwerk socialiseren softdrugs sondevoeding soortspecifiek SPECT speen speenhoes spelen spelregels spenen spijsvertering sponsoring sport spraakontwikkeling spreken sprongetjes sprookjes spruw spugen stamcellen stand standaard stappenplan start statistieken Stefan Kleintjes stemherkenning sterk steun stoppen storen stress strijdmodel structuur studie stukjes stuwing substituut suiker suikermetabolisme suikerwater suppletie surrogaat symbiose taal taboe tandemvoeden tanden tattoo TBS te veel melk te weinig melk team technieken technologie tegendruk tegenwerken tellen temperatuur tentoonstelling tepelhoedje tepelkloven tepelproblemen tepels terminologie testosteron TGF-beta1 The Bad Mother's Handbook thema therapeutisch flesvoeden therapie thymus tienermoeder tijd tijger TNO toeschietreflex tolerant tong tongriem tortocillis toveren toxinen TRAIL triple P troosten trots trouw trucjes tweeling twijfel twilight type uitkomsten uitvinden Uncle Vernon UNICEF uniek universiteit urban legend utopia vaardigheden vacceenzuur vaccinatie vacuum vader vaderrol vaderschap vak vakantie valentijn vallen vampier variabelen variatie vaste voeding VBBB VBN vechten vegetariër veilig veiligheid verandering verantwoordelijkheid verantwoording verdediging verdriet vergelijking verhalen verkoudheid verliefd verloskundige vermoeidheid verondersteld te weinig melksyndroom verschillen verslikken verstopping vertrouwen verwaarlozing verwachten verwachting verwachtingen verwarmen verwarring verwennen verzadigingsignalen verzorgen verzorging vet vetzuren vies vingervoeding virus visite vitamine A vitamine B vitamine C vitamine D vitamine K vlakke tepels voeden voeden op verzoek voeding voeding moeder voedingesindustrie voedingsbeha voedingscentrum voedingsfrequentie voedingskussen voedingsmethode voedingspatroon voedingsstoffen voedingswaarde voedsel Voldemort voldoende volksgezondheid volledige zuigelingenvoeding volturi voorbeeld voorbereiden voorbereiding voordeel voordelen voorkeurshouding voorkomen voorlichting voornemen vooronderstelling voorschrift voortgezette borstvoeding voorwaarden vorm vraag vraag en aanbod vragen vreemd vreugde vriezer vrijwilligers vroede vrouw vroeggeboorte vrouw vruchtbaarheid vuistregels vulture vuurwerk vzwBorstvoeding waarde waarheid WABA wapens WAPF warmte water waterhuishouding waterpokken waterwereld WBW weeën wereldvrede werkende moeder werkende vader werkgever Weston A Price wetenschap wetgever WHO Whoopi wiegelied wiegendood wijkverpleegkundige wijsheid will smith winkel winkel concept winst wisselkind woede wolf wondermiddel woonomgeving woorden workshop WYSIWYG Yvo Smulders zalf zelfbeschikking zelfregulatie zelfstandig zelfvertrouwen ziektelast ziekteverekkers ziel zien zilver zink zintuigen zitten zoeken zoet zoethoudertjes zonlicht zonnesteek zoogdieren zoogkompressen zorg Zorg voor Borstvoeding zorgen zorggedrag zorgverleners zorgzaam zout zuigbehoefte zuigelingen zuigelingenvoeding zuigen zuigfles zuivelindustrie zwanger zwangerschap zwembad

Drukwerk educatieve materialen

Prijsprinter - copyshop - banner