Pagina's

Eurolac!

Een blog met (bijna) dagelijkse columns over borstvoeding, hoe het gaat, hoe het ook zou kunnen. Discussie, ironie, satire en parodie worden als stijlbloemen niet verguisd, naast gewone recht-toe recht-aan informatie.
Posts tonen met het label kiezen. Alle posts tonen
Posts tonen met het label kiezen. Alle posts tonen

woensdag 4 december 2013

Aftellen

Foto: Tijdens een storm komt een vliegdekschip uit 1980 terecht  bij Pearl Harbor net voor de Japanse aanval in 1941 in The Final Countdown (1980) en dan is het aftellen naar de aanval en besluiten om in te grijpen of niet.

Vandaag nummer 994, de jubileum editie nadert met rasse schreden, het aftellen is begonnen. Tot nu is er één gastcolumn ingeleverd voor aflevering 999 en één idee voor een jubileum column voor nummer 1000. Als er niet snel een paar extra inzendingen komen, wordt het kiezen makkelijk. Niet dat ze het niet waard zijn gekozen te worden, het zijn pareltjes, allebei. Maar ik had liever wat meer om uit te kiezen. Ik houd ervan iets te kiezen te hebben. Aan de andere kant is het, wanneer het aftellen is begonnen, ook wel prettig te weten dat alles is geregeld en de keuze gemaakt.

Tegen dat de zesendertigste week van de zwangerschap is gepasseerd begint ook voor aanstaande moeders het grote aftellen en het zeker stellen van de keuzes. Welke luiers ga je gebruiken, stof of wegwerp; voorgevormde stoffen of ouderwetse hydrofiele luiers? Waar gaat je kindje slapen, in zijn eigen kamer of bij jou; in zijn eigen bedje, een co-sleeper of bij jou in bed? Wat voor kleertjes gaat jouw kindje dragen, ouderwetse glansgaren luiertruitjes of hippe jumpsuits; gender-specifiek of gender neutraal? Hoe ga je je kindje verzorgen en voeden?

Maakt het wat uit wat je kiest of is het allemaal een persoonlijke keuze?  Dat ligt een beetje aan je optiek. Kies je met alleen jezelf en je eigen voorkeuren als uitgangspunt, kies je met voornamelijk of als eerste de voorkeuren of het belang van je kind, vind je het misschien ook belangrijk om ons leefmilieu in je keuze te betrekken? Aftellen wordt dan ook afstrepen. Soms is kiezen makkelijker als je eerst wegstreept wat je niet wilt. Of als je juist bovenaan zet wat je perse wel wilt.

Ik denk dat je bij de keuzes die je maakt zou moeten uitgaan van wat het beste is voor je kind. Per slot van rekening heb jij ervoor gekozen een kind op de wereld te zetten waarvoor je volledig verantwoordelijk bent. In die optiek is de enige keuze die je zelf maakt die of je wel of geen moeder wilt worden. Met de keuze voor moederschap komt de verantwoordelijkheid om dat kind alle kansen te geven op een gezond en gelukkig bestaan. Je zou eens te rade kunnen gaan bij het Verdrag inzake de rechten van het kind. Daarin staat precies beschreven wat de minimale rechten zijn voor elk kind. Dat gaat over leven, bescherming en veiligheid, de hoogst mogelijke graad van gezondheidszorg, streven naar geluk en educatie. Wie bij het maken van keuzes voor de zorg en  voeding van kinderen uit wil gaan van de rechten van het kind, kan al direct een aantal opties wegstrepen.

Borstvoeding en een veilige hechting bevorderende ouderschapsstijl zijn vrijwel onontbeerlijke keuzes voor het garanderen van een aantal van de rechten van het kind. Dat zijn niet altijd de eenvoudigste manieren van zorgen en voeden en ze kunnen van de ouders zekere opofferingen of minstens grote aanpassingen verlangen. Ouders worden is eigenlijk het ultieme volwassen worden, want het verlangt altruïsme en het (tijdelijk) opzij zetten van de eigen verlangens en behoeften ten gunste van de zwakkere medemens die onder je verantwoordelijkheid valt. Voor sommige mensen is het aftellen aan het einde van de zwangerschap wellicht ook een aftellen naar het volwassen worden en het volledig aanvaarden van volwassen verantwoordelijkheden. Noblesse oblige: met de hogere status komen niet alleen persoonlijke voordelen, maar ook verantwoordelijkheden. Welkom in de grote mensenwereld.

PS: Je kunt nog steeds je gastcolumn of column-thema-idee insturen. Voor instructies zie Zondag.

zondag 28 juli 2013

Vastleggen

Foto: Vandaag jarig: Alexis Arquette werd vandaag 44 jaar geleden in Los Angeles geboren als Robert Arquette, zoon van een Joodse moeder (dochter van een Poolse Holocaust overlever) en een tot islam bekeerde katholieke vader. Feminiene man werd masculine vrouw.

In de zomerspecial in de herhaling vandaag wat zaken waarvan men dacht dat ze vastlagen, maar die toch anders blijken te zijn. Niet alles past in de vakjes die wij zo graag voor van alles en nog wat bedenken, of dat nu geloof is, combinatie van geloven, gender of de inhoud van moedermelk. Soms is het maar net vanaf welke kant je kijkt, wat je vaststelt als norm, hoe je interpreteert wat je ziet. Neem nu vitamine D en K. Zit daarvan inderdaad te weinig in moedermelk of gaan wij uit van de verkeerde norm? Of meten we het verkeerd? Of krijgen veel kinderen niet alle vitamines die er in hun melk beschikbaar zijn? Of zuigelingenvoeding als persoonlijke keuze van ouders. Is het wel zo dat zijzelf de enigen zijn die dat aangaat of beïnvloedt die keuze ook andere mensen, zoals het kind en zelfs de hele maatschappij? En milieuvervuilende stoffen in moedermelk. Kunnen we maar beter geen borstvoeding geven vanwege de gifstoffen die er mogelijk inzitten of wordt een deel van die gifstoffen juist veroorzaakt doordat veel kinderen geen borstvoeding krijgen?
De R in de maand: hoe staat het met vitamine D?
Met volledig en onbeperkt borstvoeding zou een kind in principe in de eerst 6 levensmaanden alles moeten krijgen wat hij nodig heft, inclusief vitamine D. Maar krijgen alle kinderen aan de borst ook voldoende D? Voor een deel moet die vraag met nee worden beantwoord. Niet alle kinderen krijgen voldoende vet mee bij het drinken aan de borst. van goed drinkende kinderen kan het zijn dat de moeder onvoldoende vitamine D op voorraad heeft om er genoeg van in haar melk te hebben. Onderzoek, onder andere in Engeland door Davies en Shaw, toont aan dat de doorsnee bevolking epidemische tekorten heeft aan vitamine D. Vitamine D is nodig voor de ontwikkeling en het onderhoud van een sterk skelet, maar meer en meer wordt duidelijk dat vitamine D ook een grote rol speelt in het afweersysteem en mogelijk zelfs de geestelijke gezondheid (McGrath et al).
Vrouwen die aan kinderen willen beginnen doen er goed aan zelf te zorgen voor een ruime vitamine D status en dit gedurende de zwangerschap zo te houden. Ook tijdens de periode van borstvoeding geven heeft en vrouw veel vitamine D nodig. Veel in de buitenlucht met minimaal handen en gezicht bloot (geldt ook voor baby!), vette vis en ouderwets-lekkere roomboter zijn goede leveranciers van vitamine D. Mogelijk is toch nog en suppletie nodig. 14 september 2010
en
Vitamine K tekort in borstgevoede kinderen?
Algemeen wordt verondersteld dat moedermelk te weinig vitamine K bevat omdat men bloedingen als gevolg van vitamine K deficiëntie voornamelijk zag bij kinderen die volledig borstvoeding kregen (aan kunstvoeding wordt het extra toegevoegd). Veelal werd daarbij niet in aanmerking genomen hoe deze kinderen borstvoeding kregen en of de reden voor het vitamine tekort niet aan de borstvoeding op zich lag, maar meer aan het borstvoeding-management (kinderen krijgen endemisch niet snel genoeg, niet vaak genoeg en te weinig vette melk als zij volgens westerse standaarden aan de borst worden gevoed). Een team onder leiding van Song in het Universiteitsziekenhuis van Beijing keek ook naar andere risico factoren. Zij vonden dat hypocalcemie (te weinig kalk), verstoorde leverfunctie en recente diarree belangrijk factoren waren bij het risico van intracraniale bloedingen als gevolg van vitamine K tekorten.
Kinderen die niet te vroeg geboren zijn, geen bloedingen (bijvoorbeeld door kunstverlossingen) hadden rondom de geboorte hebben waarschijnlijk genoeg aan borstvoeding indien zij die vroeg, goed en onbeperkt krijgen. 15 september 2010
en
Borstvoeding en kosten gezondheidszorg
Het bevorderen van het geven van borstvoeding (minimaal een half jaar uitsluitend) zou een flinke post kunnen zijn waarmee de minister van Volksgezondheid de begroting zou kunnen helpen. Hoewel niet zo veel als volgens de berekeningen van Bartick et al in de USA zou worden gewonnen (911 kinderlevens en $13miljard per jaar als 90% van alle Amerikaanse kinderen 6 maanden uitsluitend borstvoeding zou krijgen), maar toch zou het ook in Nederland een flinke slok op een borrel zijn. Hier hebben we het in theorie over onder andere ongeveer 49 nieuwe gevallen van middenoorontsteking, 46 gevallen van infecties van het spijsverteringskanaal, 131 gevallen van luchtweginfecties, 4 gevallen van astma en 26 gevallen van eczeem per 1.000 persoonsjaren die voorkomen worden. Lang genoeg borstvoeding geven kan een gezondheidsverlies voorkómen van (opgeteld voor zuigelingen en moeders) naar schatting circa 6.500 DALY's; dit komt in de buurt van een gezondheidsverlies door ziekten als AIDS (5.400 DALY's) en infecties van de bovenste luchtwegen (8.400 DALY's) en het maag-darmkanaal (9.500 DALY's).
Een DALY is een maat voor de ziektelast die de effecten van ziekte en sterfte combineert en onderling weegt, zodat een vergelijking mogelijk wordt tussen ziekten onderling en tussen ziekten en de gezondheidseffecten van gezondheidsdeterminanten.16 september 2010
en
Borstvoeding in een vervuilde wereld
De vervuiling van ons leefmilieu verhoogt de risico's voor mens, dier en plant op allerlei ziektes en aandoeningen. Die vervuiling wordt op allerlei manieren en plaatsen gemeten, waaronder in moedermelk. Dit is een relatief makkelijk te verkrijgen specimen van lichaamsvloeistoffen en de uitkomsten kunnen pakkend worden bekendgemaakt. Moeten moeders nog wel borstvoeding geven nu er zoveel vervuilende stoffen, giffen en zware metalen in moedermelk worden aangetroffen? Het antwoord, door de WHO, de Amerikaanse organisatie van kinderartsen AAP en het Amerikaanse ministerie van gezondheid in de persoon van de Surgeon General is een duidelijk Ja! Kunstvoeding bevat geen van de tegen ziekte beschermende factoren van moedermelk, bevat potentieel gevaarlijke bacteriën, metalen uit de productie en de verpakking, maar levert door het productieproces, de verpakking en het transport een grote bijdrage aan de vervuiling van het leefmilieu. Borstvoeding bevat mogelijk vervuilende stoffen uit het milieu, maar dit levert voor het kind minder risico dan het niet krijgen van borstvoeding geeft en borstvoeding is groen: het is duurzaam, verbruikt geen grondstoffen en maakt geen afval. 17 september 2010

Mead MN: Contaminants in Human Milk: Weighing the Risks against the Benefits of Breastfeeding. Environ Health Perspect. 2008 October; 116(10): A426–A434.
Bartick M, Reinhold A. The burden of suboptimal breastfeeding in the United States: a Pediatric cost analysis. Pediatrics. 2010;125:e1048-e1056.
Büchner FL (RIVM), Thijs CTM (UM), Rossum CTM van (RIVM). Wat zijn de mogelijke gezondheidsgevolgen van borstvoeding?
SONG Hong-yan,QIAN Su-yun,ZHANG Xi-pei: Risk Factors for Intracranial Hemorrhage Caused by Late Vitamin K Deficiency. Journal of Applied Clinical Pediatrics (China) 2009-12
Davies JH, ShawNJ: Preventable but no strategy: vitamin D deficiency in the UK. Arch Dis Child . Published Online First 23 July 2010
McGrath J,Saari K, Hakko H, Jokelainen J, Jones P,  Järvelin M-R, Chanta D, Isohannic M: Vitamin D supplementation during the first year of life and risk of schizophrenia: a Finnish birth cohort study. Schizophrenia Research 67(2):237-245    883
28-7-13

vrijdag 19 juli 2013

Dilemma

Foto: vandaag jarig: Jared Padalecki (L) was Dean in The Gilmore Girls en Sam, de broer van Dean, in Supernatural en speelde rollen in een aantal andere supernatuurlijke rolprenten, en Benedict Cumberbatch (R), speelde in The Hobbit, Star Trek, War Horse, maar is vooral bekend als Sherlock. Beide acteurs spelen met regelmaat rollen waarin hun personages voor dilemma's staan.

Tja, dan heb je je voorgenomen om in een zomerspecial ‘’in de herhaling’’ telkens een jarige acteur of actrice als illustratie te gebruiken, dan zoek je de lijst van 19 juli erbij en die start dan met twee van je geliefde acteurs. En dan moet je kiezen. Aan de ene kant, aan de ander kant. Wat een dilemma. Soms valt er niet goed te kiezen, soms hoef je niet te kiezen. Ik neem ze gewoon allebei. De ene voor zijn looks en de ander voor zijn kunst. Of omgekeerd. Nu is dit een dilemma waarvan de uitkomst niet erg veel consequenties heeft. Sommige keuzes zijn wel degelijk van groot belang, vaak levensbelang voor de betrokken partijen. Om goede keuzes te kunnen maken, moet er voldoende informatie voorhanden zijn en vertrouwen op het vermogen van mensen om voor zichzelf en hun kinderen goede, duidelijke en verantwoordde keuzes te maken.

Vetzuren in moedermelk beschermen tegen eczeem
De KOALA Birth Cohort Study ( www.koala-study.nl) onder leiding van dr Carel Thijs, universitair hoofddocent bij de Universiteit Maastricht, vond dat er bepaalde vetzuren in moedermelk voorkomen die waarschijnlijk de reden zijn dat borstvoeding beschermt tegen eczeem. Het gehalte van vacceenzuur en rumenzuur is niet gelijk in de melk van alle moeders en hoe meer er in zit, hoe beter hun melk beschermt. Deze vetzuren zitten vooral in vlees- en melkproducten afkomstig van herkauwers, zoals koemelk, geitenkaas en rund- en lamsvlees. Vooral biologische zuivelproducten leveren er veel van. De onderzoekers gaan ervan uit dat dat een mogelijke verklaringen is voor eerdere uitkomsten die aantoonden dat borstgevoede kinderen van  ''alternatief'' etende moeders minder eczeemrisico hadden.
(10-8-2010)
en:
Feest met tranen
Borstvoeding geven is voor de meeste moeders een plezierige ervaring, of wordt dit als de eerste hindernissen zijn genomen. Voor sommige moeders blijft er bij elke voeding een moment, of zelfs meer, dat ze er wel om kunnen janken, zij vallen voor enkele minuten in een diep, zwart gat. Zij zijn niet gek, geen slechte moeder, hebben geen postpartum depressie. Sinds kort heeft hun aandoening een naam: D-MER (Dysphoric Milk Ejection Reflex) of D-TSR (Dysforische ToeSchietReflex). Er is naar deze conditie nog geen echt onderzoek gedaan, maar de theorieën om te onderzoeken liggen klaar: oxytocine, nodig om de melk te laten stromen, zorgt voor een daling van dopamine, een ''happy-hormoon''. Bij sommige vrouwen is de daling te sterk of te abrupt en dat veroorzaakt diepe onlust gevoelens ofwel dysforie.
(11-08-2010)
en:
Responsief ouderschap loont
In een goed opgezet promotieonderzoek onder leiding van Tetia van de Universiteit van Pennsylvanië bleek dat niet de slaaproutines  en het gedrag van de moeder bepalend zijn voor de kwaliteit van de slaap van jonge kinderen (0-24 maanden), maar de emotionele beschikbaarheid van de moeder. Deze resultaten bevestigen de theoretische aanname dat de emotionele beschikbaarheid van de ouders in de slaapcontext het gevoel van veiligheid bij kinderen bevordert en als gevolg daarvan beter gereguleerde slaap bij de baby's en peuters. Een mooie manier om met responsief ouderschap te beginnen is Kangaroo Mother Care.
(12-08-2010)

Thijs C, Müller A, Rist L, Kummeling I, Snijders BEP, Huber M, van Ree R, Simões-Wüst AP, Dagnelie PC, van den Brandt PA: Fatty acids in breast milk and development of atopic eczema and allergic sensitisation in infancy. Allergy 2010 Jul 23.
Lees meer over D-TSR: D-MER.org | borstvoeding.com
Tetia DM,  Kim BR, Mayer G, Countermine M: Maternal Emotional Availability at Bedtime Predicts Infant Sleep Quality. Journal of Family Psychology Volume 24, Issue 3, June 2010, Pages 307-315

donderdag 11 juli 2013

Verkopen

Foto: Jensen Ackles (R) als Dean Winchester verkocht zijn ziel aan de duivel om  Jared Padalecki als zijn broer Sam Winchester te redden in  Supernatural (2005– )

Ziel had ik al eens en ziel voor de duivel en duivels ook. Nu dus maar verkopen, want het gaat weer over dergelijke zaken. Aanleiding deze keer was een artikel (Midwifery Today, 2010)  over het bevallen met een ruggenprik als pijnbestrijding. Ik had dat artikel, samen met een quote eruit, gedeeld op mijn Facebook status en uiteraard kwamen daar reacties op. Van vrouwen die een epidurale hadden gehad en daar echt wel baat bij hadden, die het gevoel hadden die echt nodig gehad te hebben. Dat ontkent de auteur van het artikel ook helemaal niet. Zoals met elke interventie en elk geneesmiddel zijn er indicaties om het te gebruiken. Maar ruggenprikverdovingen bij verder normale baringen worden zeer oneigenlijk gebruikt en vooral zeer oneigenlijk gepromoot. De ruggenprikverkopers doen het voorkomen alsof elke baring zonder verdoving een helse marteling is, die voor geen enkele normale vrouw te verduren is. Het artikel is daartegen een aanklacht.

Dit stuk is niet, zoals het wellicht lijkt, een poging om alle vrouwen thuis te laten baren, maar om vrouwen ervan te doordringen dat ze zelf kunnen kiezen waar en hoe ze bevallen en ervan te doordringen dat zij meer informatie nodig hebben om bepaalde keuzes te kunnen maken of in te stemmen met voorgestelde procedures. Je zou kunnen zeggen dat dit voor Nederlandse aanstaande moeders een minder belangrijk artikel is, want ruggenprikken komen hier immers niet zo vaak voor als in België of de VS. Maar juist daarom is het belangrijk, want de vraag ernaar, de eis zelfs, wordt steeds sterker. Maar de kennis mankeert. De vergelijking die de auteur maakt met het beginnen met drugs is niet zo vergezocht als het lijkt. Beginnen met drugs, roken of alcohol gebeurt in de meeste gevallen ook omdat anderen het ook doen. Niet omdat het de aspirant-gebruiker zelf zo geweldig lijkt of het nodig heeft. Waarom zou ons ontzegt moeten blijven wat onze ‘zusters’ in andere landen wel mogen: een schijnbaar pijnvrije baring. Dat is geen bewuste keuze, maar puur een willen hebben wat een ander ook heeft. Net zoals een boos kind roept dat ‘iedereen in haar klas’ het ook doet. Verstandige ouders hebben dan hun antwoord klaar: Als iedereen van de brug springt, spring jij er dan ook achteraan? Ik zou daar aan willen toevoegen: en als je er dan perse achteraan wil springen, doe dan op zijn minst eerst een beetje research over manieren, opties, risico’s en risicobeheersing.

Een ruggenprik is een risicovolle procedure, die makkelijk fout gaat bij een minieme inschattingsfout bij het zetten van de prik. Vervolgens is de incidentie van andere interventies zoals bijstimuleren van de weeën met synthetische oxytocine, kunstverlossingen en keizersneden veel hoger dan bij vrouwen die geen ruggenprik krijgen, het pijnbestrijdende effect werkt bij een redelijk percentage van de vrouwen niet zoals verwacht en duurt vaak te kort voor de hele baring. Tot slot zijn er in de eerste paar dagen postpartum meer complicaties bij de baby, zoals veel gewichtsverlies en verminderde reflexen voor borstvoeding en ademen. Bij de moeder kan het leiden tot oedeem in de borsten en een vertraagd op gang komen van de melkstroom. Het toegenomen gebruik van synthetische oxytocine per infuus kan leiden tot een verlaagde oxytocinewerking in de eerste twee dagen postpartum, met bijbehorende borstvoeding problemen.

Al die risico’s zouden moeten worden meegewogen bij het beoordelen van een situatie die vraagt om medicinale pijnbestrijding. Wegen de nadelen van de niet-behandelde pijn (op fysiek en psycho-emotioneel vlak) op tegen de risico’s van de interventie (voor moeder en kind)? Maar voor die vraag om te beginnen moet worden gesteld zou de vrouw voorbereid horen zijn. Tijdens de zwangerschap zouden vrouwen moeten leren over hoe een fysiologische baring verloopt, hoe zij met de fysieke en psychische gevoelens die daarbij kunnen horen om kunnen gaan, hoe ze hun eigen ervaring kunnen beïnvloeden. Ze moeten eerlijke voorlichting krijgen over de werking en bijwerking van elk mogelijk medicijn dat zij (aangeboden) kunnen krijgen, inclusief het inleiden van de baring op wiebelige semi-medische indicaties. 

Wat ze niet nodig hebben is een verkooppraatje met alle voordelen van de voorgestelde interventie. De medische wetenschap mag dan zijn ziel aan de BigFarmaduivel hebben verkocht, dat wil niet zeggen dat de barende vrouw dat ook hoeft te doen. Onderdeel van de deal die de medische wereld met die BigFarmaduivel heeft gesloten is namelijk dat er meer zieltjes moeten worden gewonnen. De betreffende zieltjes hoeven het niet makkelijker te maken voor ze. Zij mogen zelf bepalen wat ze doen en willen en vooral nodig hebben of niet. En als zij die keuzes maken op basis van volledige en eerlijke informatie, inclusief alle alternatieve opties, met incalculeren van hun eigen mogelijkheden en beperkingen, dan is hun ziel een verloren zieltje voor de BigFarmaduivel, zelfs wanneer ze wel kiezen voor de interventie.

Judy Slome Cohain: The Epidural Trip, Why are so many women taking dangerous drugs during labor?, 2010 Midwifery Today
'' Anyone who has the mental and physical strength to sit through strong, painful contractions without budging a single muscle, in the bent-over, uncomfortable sitting position required for getting an epidural, for 10 long minutes, on a raised bed, under bright fluorescent lights, while a strange, unknown anesthesiologist sticks a large needle in her back, can have an easy attended labor in the comfort of her own home, without any need for pain relief beyond a few Tylenol capsules. This is a fact that needs to be told to her.''

donderdag 27 juni 2013

Voorlichting

Foto: Auteur geeft informatie aan een groep ouders.

Voorlichting. Dat is zo’n woord dat ik niet kan gebruiken zonder standaard bijgedachten. Het woord voorlichting roept herinneringen op aan de speciaal ingevoegde biologielessen over het functioneren van bepaalde delen van vrouwelijke en mannelijke menselijke lichamen. De giechelige atmosfeer. Het gestuntel van de docent die er duidelijk ook moeite mee heeft. Het gevoel van ‘zijn ze daar niet een beetje laat mee?’’ en ‘’moet dat nu wel in schoolverband?’’. Die laatste twee denk ik nog steeds met ja, respectievelijk nee, te moeten beantwoorden. Voorlichting over die aspecten van de menselijke biologie en gedrag aan tieners is aan de late kant en met name in die leeftijdsgroep is een klassikale aanpak voor dit onderwerp wellicht niet de beste keuze. Toch is voorlichting, wanneer ik eenmaal over die bijgedachten heen ben, zeer nuttig en ook niet heel moeilijk om te geven. Als je maar weet het hoe, wat en aan wie te combineren.

Om te beginnen verander ik de naam. Ik ga geen voorlichting geven, maar informatie. Dat klinkt gelijk al vriendelijker en het doet meer recht aan de maturiteit van de ontvanger. ‘’Geïnformeerd worden’’ klinkt aangenamer, meer alsof je voor vol wordt aangezien dan ‘’voorgelicht worden’’, zeg nou zelf. En mensen informeren doe ik ook liever dan ze voorlichten. Informatie is goed. Voorlichting houdt een zekere sturing in, informatie geeft kennis door. Ouders moeten allerlei keuzes maken en beslissingen nemen. Om dat goed te kunnen doen en later geen spijtoptanten te hoeven worden, hebben ze zoveel mogelijk informatie nodig. Goede, eerlijke, zo goed mogelijk gefundeerde informatie.

Aanstaande ouders denken vaak dat de keuze gaat over eten geven, maar dat is maar ten dele  waar. Het gaat om opvoeding en zorggedrag. Eten geven, welk eten geven, hoe eten geven, wanneer eten geven, zijn daar maar onderdelen van. Goede informatie aan (aanstaande) ouders gaat over baby’s, over de persoonlijkheid van baby’s, over de lichamelijke, geestelijke en mentale behoeften, verwachtingen en mogelijkheden van baby’s. Al die babyaspecten horen namelijk bij het verschijnsel baby en niet bij de vraag wat, hoe, waar en wanneer hij zal eten.  Hoe zien wij een kind als mens, als individu, wat willen wij voor dit kind en wat zijn onze persoonlijke mogelijkheden en beperkingen daarin. Dat hoe, wat, waar en wanneer van eten komt pas aan de orde als eerst die basiskeuzes zijn gemaakt.

De informatie over eten en slapen, op basis van die algemene informatie over baby's, komen opmerkelijk overeen wanneer je je richt op borstvoeding of andere voeding. Omdat de behoeften van de baby niet veranderen afhankelijk van de keuze van de ouders aangaande zijn voeding, blijft informatie over frequentie en volume en over wie de regie heeft over die zaken, hetzelfde. De verschillen in informatie gaan dan eigenlijk alleen nog over technieken. Enerzijds over hoe maak je de voeding klaar, hoe geef je fles en wat zijn de alternatieven. Bij borstvoeding gaat het over hoe werkt melkproductie, hoe zorg je ervoor dat vraag en aanbod op elkaar afgestemd raken en blijven en wat zijn de alternatieven.

Voorlichting, informatie kan en moet op verschillende manieren worden gegeven: individueel en in groepsverband, mondeling en visueel en schriftelijk. Mondeling individueel en mondeling in groepsverband is waarschijnlijk mijn grootste expertise gebied, op de voet gevolgd door schriftelijke informatie (letters op een beeldscherm reken ik ook maar even tot de schriftelijke informatie. Visuele informatie is een zich ontwikkelend gebied. Ik ben begonnen met tekenen en wat fotograferen. Sinds kort komen daar ook filmpjes bij. Daar ben ik nog een beetje mijn weg in aan het vinden. Ik ga daarnaast toewerken naar een combinatievorm: film met tekst en beeld en gesproken woord. Terwijl ik daarmee bezig ben (het exploreren van nieuwe media voor mijn informatie overdracht) moet ik vaak denken aan mijn vader. Hij had allerlei plannen voor als hij met pensioen ging. In zijn tijd kon je nog vroeger met pensioen, in plaats van langer door te moeten werken. Het eerste dat hij deed toen hij dus met pensioen ging, was zich opgeven voor een cursus. Hij ging gewoon een nieuw vak leren. Hij werd koordirigent. Ik wacht niet tot ik met pensioen ben, dat duurt veel te lang (nog minstens tien jaar), ik ga gewoon nu allerlei nieuwe dingen leren en doen.

zaterdag 22 juni 2013

Buurvrouw

Foto: Veldbouquet, Piet van Wijngaerdt. Andere bloemen, maar hetzelfde idee en dezelfde kleuren als mijn boeketje-in-een-mosterdglas voor de buurvrouw.

We gingen op de koffie bij de buurvrouw. We wonen hier nu ruim een jaar en het was er nog niet van gekomen. Ik nam een bosje bloemen uit de tuin mee. Pioenklaproos, roos, kamille, vrouwenmantel, blauwpaarse lelietjes. Zorgvuldig gecontroleerd op luis en alvast in een klein vaasje met water gezet. Ik vind het zelf altijd zo lastig, zo’n prachtig, groot boeket waarvoor je dan eerst een vaas moet gaan zoeken, steeltjes schuin afsnijden, water in de vaas, bloemen schikken. Dat verdient aandacht, maar je wilt je visite ook aandacht geven. Vandaar het kleine bosje kant en klaar in een vaasje. Vorige week zat er nog mosterd in het vaasje en waren de bloemen nog maar een aanduiding van knopjes. 

Uiteraard kwam het gesprek op onze beroepen en dus op borstvoeding. Buurvrouw, die haar kinderen een jaar of tien voor mij kreeg, had ook borstvoeding gegeven, maar begeleiding was er toen niet. Het duurde een ruime maand voor haar kind het geboortegewicht weer was gepasseerd, maar niemand die een zinnig advies had om de borstvoeding beter te laten slagen. Ze was blij dat er voor de huidige generatie moeders wel voldoende zorg rond borstvoeding is.

Er is inmiddels voor moeders en baby’s meer begeleiding beschikbaar om met de borstvoeding te helpen. En er is ook meer goede begeleiding beschikbaar. En meer moeders geven meer baby’s langer en naar genoegen borstvoeding. Nog steeds niet allemaal. Zelfs nog steeds niet alle moeders die dat zouden willen. Het aantal vrouwen dat al voor de bevalling positief aangeeft niet te kiezen voor borstvoeding is vrij laag, mogelijk tussen 10 en 20% in Nederland (en dat kan nog een te hoge inschatting zijn). Van alle in 2010 in Zeeland geboren kinderen kreeg 75% vanaf de geboorte enkel borstvoeding (TNO, 2011). Waarschijnlijk mag Zeeland als representatief voor heel Nederland worden gezien. Na de eerste weken daalt het aantal kinderen dat borstvoeding krijgt scherp naar 46% exclusief en nog 8% met kunstvoeding erbij. Na twee maanden is het percentage kinderen dat uitsluitend kunstvoeding krijgt meer dan 50. Het aantal kinderen dat de aanbevolen zes maanden exclusief borstvoeding krijgt is een trieste 18%.

Wat zeggen die cijfers, behalve dan dat er veel meer kinderen niet krijgen wat ze hadden moeten krijgen als het voornemen van hun moeder had kunnen worden opgevolgd? Minstens vier-vijfde van de zwangeren wil borstvoeding geven, minder dan één-vijfde doet dat ook daadwerkelijk de volle zes maanden. Waar en waarom gaat dat mis? Zou de begeleiding dan toch nog niet echt goed zijn? Zijn de moeders watjes? Ter vergelijking: in Scandinavische landen begint meer dan 95% van de moeders met borstvoeding geven en ongeveer 80% van de kinderen krijgt de volle eerste zes maanden uitsluitend borstvoeding. Zijn die Scandinavische moeder gewoon Vinkingvrouwen, bad-ass-borstvoeders? Of zou de begeleiding er beter zijn?

Naast andere factoren, zoals een veel beter moederschapsverlof, ouderschapsverlof en minder voet aan de grond voor een kunstvoeding lobby bij de overheid, speelt die begeleiding inderdaad een grote rol. Men gaat er daar in principe vanuit dat elke vrouw, die moeder wordt, borstvoeding gaat geven. De hele routine rondom de baring is daarop ingesteld. Natuurlijk mogen vrouwen daar ook kiezen om geen borstvoeding te geven, maar dat moeten zij dan wel zelf duidelijk aangeven.  Ik weet het niet zeker, maar ik denk dat de zorgverleners rondom moeder en kind wat beter opgeleid zijn op het punt van begeleiding bij borstvoeding. Het langere verlof speelt natuurlijk wel een rol bij het makkelijker halen van zes maanden borstvoeding, maar het is geen verklaring voor de grote terugval in de eerste twee maanden in Nederland. Het verlof duurt hier immers minstens 10 weken. Meer dan de helft van de Nederlandse baby’s krijgt al ruim voor die tijd enkel kunstvoeding.

Buurvrouw heeft gelijk: de begeleiding is nu veel beter dan toen zij haar kinderen borstvoeding gaf. Ook een stuk beter dan toen ik de mijne voedde. Maar het kan nog steeds een heel stuk beter. Misschien zouden we eens moeten beginnen met leerling zorgverleners goede, basale educatie bieden over de biologie van de lactatie (misschien eens met een uitstapje naar het verschijnsel zoogdier).  Hoe werkt dat nu eigenlijk, hoe zit een baby in elkaar, wat zijn de basale fysieke en psychologische behoeften van een baby. En dan over hoe je nu het meest effectief een moeder en haar baby begeleidt in het beginnen met en onderhouden van de borstvoeding. En minder over waarom borstvoeding moet of niet. Dat weten we al. De overgrote meerderheid van de moeders wil al om te beginnen borstvoeding geven. Zorgverleners moeten weten hoe ze dat voornemen in de praktijk ten uitvoer kunnen brengen. Zo simpel als een veldboeketje in een mosterdglas.

C.I. Lanting en A. Rijpstra: Peiling Melkvoeding van Zuigelingen in 2010. TNO-rapport TNO/CH 2011.017. TNO 2011.
Klik op de labels hieronder om meer over deze onderwerpen te lezen.

maandag 17 juni 2013

Daarom?

Foto: Because! Ondertitelde versie van Anita Renfroe’s The Mom Song

Het blog Waarom? sloot ik af met de zin ‘’Uiteraard volgt er over een poosje dan een blog met de titel Daarom!’’. Dat uitroepteken is in de titel van deze bijdrage een vraagteken geworden. De reacties die ik kreeg waren zeer divers en leidden mij ertoe geen blog over de reacties te schrijven, maar dat te bewaren voor een artikel over het onderwerp ‘’Waarom kiezen moeders primair voor kunstvoeding?’’ Sommige moeders reageerden dat zij geen antwoord wilden geven op deze vraag omdat ze dan vast en zeker neergesabeld zouden worden in het vervolgblog. Weggezet als slechte moeders die slechte keuzes maken. Ze meenden die voorspelling te kunnen maken op basis van de bewoording die ik gebruikte in mijn Waarom-stukje. Eigenlijk zeggen deze moeders dat ik een grote leugenaar ben als ik beweer dat ik alleen wil weten om te begrijpen en niet om te veroordelen. Zij menen mij zo goed te kennen dat zij als vaststaand kunnen aannemen dat ik lieg en bedrieg en iedereen die niet in mijn straatje past door het slijk zal halen.

Ik herken mezelf daar niet in, terwijl ik toch dacht na bijna 57 jaren geleefd te hebben enige zelfkennis te hebben ontwikkeld. Niet dus, ik ben kennelijk een liegend, bedriegend monster, een ware maffiosi stiefmoeder, een heks en een bitch.  Ik was daar toch even stil van, hoor, van zoveel complimenten. Maar, hoe schilderachtig geformuleerd ook, het maakt mij niets wijzer over mijn vraag. Ik begrijp nog steeds niet goed waarom deze moeders primair ervoor kozen hun kind geen borstvoeding te geven. Ik begrijp ook niet goed de diepere reden achter het overvloedige gebruik van vitriool bij het vertellen dat ze mij geen antwoord willen geven. Rest mij slechts mijn eigen verklaringen te bedenken.

Het eerste dat bij mij opkomt ter verklaring is dat zij waarschijnlijk niet echt sterk staan in hun keuzes. Het er zelf misschien niet helemaal mee eens zijn. Zelf diep in hun hart wellicht vinden dat ze een betere keuze hadden kunnen maken. Want waarom zou je anders zo heftig reageren en zo bang zijn dat iemand jou als persoon zou kunnen afkeuren om de keuzes die je maakt? Waarom anders zou je boos worden van het idee dat wellicht iemand het met jouw keuze niet eens zou kunnen zijn. Zal niet iemand, die welbewust en goed geïnformeerd een keuze maakt die voor haar situatie de beste is voor haarzelf en voor haar gezin, volkomen achter die keuze staan? Zal het zo iemand niet volledig worst wezen wat een ander daarvan denkt?

Ik kan het natuurlijk helemaal fout hebben, maar dat weet ik niet. Want ze willen het niet uitleggen. Ze willen alleen lekker rellen. Denk ik.

Gelukkig waren er ook veel vrouwen die wel een oprecht antwoord wilden geven op een oprechte vraag. Die niet het gevoel hadden ter verantwoording te worden geroepen, maar die mijn belangstelling herkenden voor wat het is. Bij deze antwoorders waren er toch veel die borstvoeding als eerste keuze hadden, maar die bewust en zonder schuldgevoel kozen voor kunstvoeding als tweede optie, toen de eerste optie niet bleek te werken. Een paar hadden werkelijk, voor het kind geboren was, bewust voor kunstvoeding gekozen. De redenen waren verschillend: mijn man en ik kregen ook de fles en zijn goed groot geworden; ik had er te veel onrust voor in mijn lijf; een incestverleden; mijn lijf is van mij; ik had er gewoon geen zin in; met flesvoeding geef je gedeelde zorg.

Het zal sommigen misschien verbazen dat dat wat mij betreft allemaal zeer valide redenen zijn. Ik vind namelijk dat elke reden goed is om iets te kiezen als de reden maar valide is voor degenen die de keuze maakt. Ik maak die keuze niet voor een ander, hoe zou ik dat kunnen. Ik ben ook niet degene aan wie je verantwoording schuldig bent. Hoe kan ik nu bepalen voor een andere vrouw wat voor haar belangrijk en haalbaar is, of wat wenselijk en onwenselijk is.  Ik sta niet in haar schoenen, ik ken haar situatie niet. Iedere ouder die keuzes maakt is enkel verantwoording schuldig aan zichzelf, haar kind en haar gezin. Aan niemand anders. Wie een bewuste, weloverwogen keuze maakt kan zichzelf, haar kind en haar gezin recht in de ogen kijken.

Een van de moddergooiers vond mij vooral bevooroordeeld en veroordelend omdat ik had geschreven dat het mij leek dat het zwaarwegende argumenten moesten zijn om niet te kiezen wat de voorkeur van de baby zou zijn. Ik zie niet hoe dat bevooroordeeld of veroordelend is. Het is slechts een ‘’Ik-‘’boodschap. Het zegt wat over mij, niet over wat ik over anderen denk. Het zegt dat mijn keuze uitgaat van mijn perceptie van wat een kind nodig heeft en dat dat mijn zwaarwegendste argument is. Het lijkt me logisch dat ik er dan van uit ga dat mensen die andere keuzes maken andere zwaarwegende argumenten hebben.

Tot zover dus. Voor een wat degelijker verwerking van de gegevens die ik kreeg zult u het serieuzere artikel moeten afwachten.

vrijdag 14 juni 2013

Waarom?

Foto: Robert Pattinson (op een foto van Stewart Shining voor Vanity Fair) vraagt het zich ook af: Waarom niet?

Mensen maken hun leven lang keuzes. Grote keuzes, kleine keuzes, belangrijk en minder belangrijke keuzes. Keuzes die in eigen ogen belangrijk zijn en in die van anderen niet en omgekeerd. Keuzes die in eigen ogen goed of fout zijn en in de ogen van anderen omgekeerd. Mensen kunnen soms achteraf aardig lopen tobben over sommige keuzes die ze hebben gemaakt. Had ik nu maar … . Had ik toch niet beter … . Wat als ik zus of zo gedaan had in plaats van … . Soms worden keuzes gemaakt zonder er ook maar een seconde over na te denken en soms pas na dagen wikken en wegen. De tweede is niet noodzakelijkerwijs beter dan de eerste. Soms kun je je perfect voorstellen hoe mensen tot bepaalde keuzes komen en soms helemaal niet. Over die laatste situatie wil ik het even hebben.

Ouders kiezen voor hun kinderen, zolang die nog ‘’wilsonbekwaam’’ zijn. Kinderen kunnen wel kiezen, maar dat wordt vaak niet herkend of erkend. Dus kiezen ouders. Ik wil ervan uitgaan dat alle ouders bewust kiezen als ze voor hun kind kiezen en dat zij bij de bepaling van hun keuze uitgaan van wat waarschijnlijk de voorkeur van het kind zou zijn en wat voor het kind de beste keuze zou zijn. Die keuze moet dan ook voor de ouders haalbaar en uitvoerbaar zijn. Ik accepteer dus dat er ouders zijn die voor borstvoeding zouden willen kiezen, maar die om één of andere voor hen dringende reden zichzelf niet in staat achten die keuze uit te voeren. Ik zou graag willen weten wat die redenen dan kunnen zijn. Noem het professionele en wetenschappelijke interesse, maar ik wil graag weten waarom mensen keuzes maken, die niet de mijne zouden zijn. Niet uit kritiek, maar om te begrijpen. En, zoals ik altijd tegen de examenkandidaten bij het mondeling examen zeg: er zijn geen foute antwoorden, zolang de redenatie maar klopt.

Wat ik vooral ook graag wil weten is de reden, voor ouders die eigenlijk geen beperkingen hebben in het kunnen uitvoeren van de keuze die het kind waarschijnlijk zou maken, om er toch voor te kiezen geen borstvoeding te geven. Ik stel mij voor dat dat toch zwaarwegende argumenten moeten zijn, om tegen de behoefte en het belang van hun kind in te gaan. Wat beweegt hen ertoe die keuzes te maken? Ook hier geldt: niet om te oordelen, veroordelen of afwijzen, maar om te begrijpen.

Ik doe daarom een appèl* op iedereen die dit leest deze oproep om uitleg door te sturen naar ouders die zij kennen en die om te beginnen of gaandeweg besloten geen borstvoeding (meer) te geven. Ik denk namelijk dat die ouders zelf niet breed in mijn lezerspubliek zullen zijn vertegenwoordigd. Waar het mij dus om gaat zijn ouders die primair kozen voor iets anders dan borstvoeding. Dus niet ouders die in eerste instantie wel borstvoeding wilden geven, maar daar om enige reden van af moesten zien of dachten te moeten afzien. Uiteraard volgt er over een poosje dan een blog met de titel Daarom!
Reacties kunnen hieronder worden gegeven, onder het bericht op Facebook of per e-mail reactie@eurolac.net
*) ja, ik weet wel dat accentje er volgens de nieuwste spellingsregels niet meer op hoort, maar ik wil niet dat u zich nu de hele dag gaat lopen afvragen wat ik nu met die appel wil.

dinsdag 11 juni 2013

Plicht

Foto: Tom Cruise als Nathan Algren in The Last Samurai (2003), een film over plicht en eer.

Het hakt er behoorlijk in, dat nieuws over kinderen die het qua intelligentie zoveel minder doen als ze geen of weinig borstvoeding kregen. Ik snap het wel, want dit is toch wel serieus. Kon je bij vorige onderzoeksresultaten nog roepen dat het aan wat anders lag, dit keer helpt er geen lieve-moederen aan. Het is gewoon zichtbaar in de hersengroei op een MRI scan. De aanmaak van witte stof (dat is het spul dat de denk-capaciteit van de hersenen bepaalt, zeg maar) gaat gewoon veel trager in de eerste levensfase bij kinderen die geen borstvoeding krijgen. Voor de zekerheid was er gekozen voor kinderen uit de zelfde sociaal-economische klasse en kwamen ook verdere variabelen redelijk goed overeen. Het enige majeure verschil was de voeding: moeder of poeder. Het effect was al significant wanneer kinderen maar drie maanden exclusief borstvoeding kregen.

Voor de vrouwenpagina’s redactie van de Telegraaf was dit aanleiding een stelling te poneren om lezeressen op te laten reageren: borstvoeding zorgt voor intelligentere kinderen, dus moeten we borstvoeding verplicht stellen. Deze stelling geeft mij het vermoeden dat de redactieleden zelf wellicht baat zouden kunnen hebben gehad bij wat meer borstvoeding als baby. Het is namelijk een vraag die volkomen is gericht op het verkrijgen van sensatie, niet op het verkrijgen van intelligente antwoorden met het oog op het verbeteren van de wereld. Het zal u wellicht verbazen van een borstvoeding voorvechter als mijzelf een stellige ontkenning op deze stelling te krijgen. Ik ben zelf nochtans best redelijk intelligent (heb inderdaad een maand of drie borstvoeding gehad én had intelligente ouders). Het is een heel erg slecht idee ouders bepaald gedrag dwingend op te leggen. Het enige wat je kunt proberen af te dwingen is dat ouders de beste keuzes maken binnen hun mogelijkheden en omstandigheden.

Ouderschapsgedrag is niet iets wat kan worden afgedwongen. Kinderen zijn geen eenheidsworst en ouders zijn dat ook niet. Er kan dus nooit één regel zijn die voor iedereen geldt. Wat wel erg nuttig is, om de toekomstige geestelijke en lichamelijke gezondheid van kinderen veilig te stellen, is het bieden van informatie, voorlichting, scholing en keuzevrijheid. Hierbij dient te worden aangetekend dat het vierde punt is gebaseerd op de eerste drie. Regels en richtlijnen en voorschriften werken namelijk niet als ze niet zijn gebaseerd op informatie en educatie.

Eerdere onderzoeken (in de afgelopen 3 of 4 decennia) lieten zien dat het verschil in IQ als gevolg van het al dan niet krijgen van borstvoeding, c.q. moedermelk ligt rond de 5 tot 10 punten op een IQ schaal. Vaak werd dit afgedaan als toe te schrijven aan het feit dat intelligentere moeders intelligentere kinderen krijgen en dat hoger opgeleide moeders eerder voor borstvoeding kiezen. Voor de oudste onderzoeken geldt dat niet, want in de jaren '60 - ’70 en misschien ook nog ’80 van de vorige eeuw kozen hoger opgeleide vrouwen, met name de Bèta’s, juist voor het als wetenschappelijker ingeschatte kunstvoeding. Dit recente onderzoek laat nu zien dat de intelligentie van de moeder niet het bepalende element is, maar gewoon de voeding die zij geeft. Het voordeel van de intelligentere moeder is waarschijnlijk dat zij meer geneigd is de intelligentere keuze te maken. Of dat zij meer toegang heeft tot informatie.

Een verschil van vijf tot tien IQ punten hoeft op individueel vlak niet zo heel veel te betekenen, maar het kan het verschil zijn tussen een gewone school en speciaal onderwijs, of tussen VMBO theoretische leerweg of HAVO. Gemeten over de hele bevolking kan meer borstvoeding betekenen dat er een hele generatie komt die gemiddeld net even hoger opgeleid is dan de voorgaande. Dat zou economisch grote gevolgen kunnen hebben. Andersom heeft het decennialang niet, of weinig, of kort geven van borstvoeding waarschijnlijk geleid tot een samenleving van net te laag opgeleide mensen. Wat een economische strop is dat. Plus het feit dat al mensen die geen, of kort, of weinig borstvoeding kregen gemiddeld een grotere kostenpost zijn en zijn geweest voor de volksgezondheid. Misschien zouden we wel veel minder last hebben gehad van de crisis en zouden we er veel eerder uitgekomen zijn als de voorgaande generaties kinderen meer borstvoeding hadden gehad.

Dus toch maar die verplichting van overheidswege om minimaal drie maanden exclusief borstvoeding te geven? Nee, dat gaat niet werken, maar de overheid zou wel wat meer inzet mogen vertonen bij het stimuleren van het geven van borstvoeding. Door te zorgen voor goed opgeleide zorgverleners, door borstvoeding geven te faciliteren en door ervoor te zorgen dat er volop makkelijk toegankelijke informatie is over borstvoeding en hoe dat werkt en eerlijke, wetenschappelijke informatie over de risico’s van geen borstvoeding.

Redactie Vrouw, Telegraaf.nl: Babybrein groeit met 30 %. 'Borstvoeding verplichten voor moeders' ma 10 juni 2013
Eurolac Flits! met label of zoekterm keuze, informatie, IQ, intelligentie, kiezen. Deze links leiden elk naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

woensdag 1 mei 2013

Alledaags

Foto: Michael Grant Terry als de alledaagse 'jongen van de buren', die toch minder alledaags blijkt, Ryan Smulson in Grimm: The Hour of Death (S2 E10, 2 Nov. 2012)
Borstvoeding geven en krijgen zijn zeer alledaagse bezigheden. Net zo alledaags als ademen, eten, lopen en praten. Niks bijzonders, iedereen doet het en iedereen kan het. Nu ja, natuurlijk zijn er mensen die niet zelfstandig kunnen ademen, die geen benen hebben of die niet kunnen spreken. Daarvoor hebben we over het algemeen oplossingen, of op zijn minst hulpmiddelen. Het is knap lastig als je iets alledaags niet kunt, of niet goed genoeg of niet zelfstandig. Je bent afhankelijk van dingen of van andere mensen om toch normaal of zo normaal mogelijk verder te gaan. Dat is over het algemeen niet leuk, het kan ook pijn en verdriet geven, maar we zijn over het algemeen blij dat de oplossingen en hulpmiddelen er zijn. Niemand die het in zijn hoofd haalt je te vertellen dat je je niet schuldig hoeft te voelen als je hulp nodig hebt bij voor anderen normale bezigheden of lichaamsfuncties. Zelfs niet als je de noodzaak voor die hulp misschien wel aan je zelf te wijten hebt. Behalve als dat wat je niet helemaal alleen lukt, of helemaal niet lukt, of alleen met veel moeite en hulp, borstvoeding is. 

Mijn hele Maar ..-verhaal en mijn hele Als …-verhaal zijn natuurlijk leuk en aardig zolang het allemaal een beetje werkt. Zodra er obstakels zijn kan het lastig of misschien onmogelijk worden om aan de keuze vast te houden, het voornemen uit te voeren. Wie zich voornam om kampioen sprint te worden en door een ongeluk een been verliest, kan dat voornemen niet waarmaken. Althans, niet zonder veel extra moeite, steun en hulpmiddelen. Wie zich voornam operazanger te worden, maar geen strakke noot uit zijn keel kan krijgen, kan die plannen niet uitvoeren, zelfs niet met veel moeite, steun en hulpmiddelen. Maar misschien is een instrument wel een optie.

Borstvoeding is net zoiets. In principe kan iedereen het en in elk geval kan iedereen zich voornemen het te gaan doen (het is immers biologisch en medisch gezien de keuze van voorkeur) en er een succes van te maken. Problemen zijn extra uitdagingen en vragen  om oplossingen, aanpassingen of alternatieve plannen. Heel alledaags in de zin dat ieder mens daar alle dagen mee bezig is: plannen maken, uitvoeren, tussentijds evalueren en bijstellen. Heel alledaags en niets om je zorgen over te maken of je schuldig om te voelen. Herevalueren en plannen bijstellen is geen teken van zwakte, maar van krachtdadigheid. In een ander verband las ik vandaag dat het niet gaat om consequent zijn, maar om congruent zijn. Dus niet strak en stijf vasthouden aan je eens genomen besluit, maar meegaan, aanpassen, voegen, letterlijk de vorm gelijk houden. Niet proberen een vierkant blok in een rond gat te steken (zoals misschien je voornemen was), maar inzien dat dat niet past  en zoeken naar een rond blok of een vierkant gat of van beide een tussenvorm.

zaterdag 6 april 2013

Dooddoener

Foto: David Tennant als Dooddoener Bartemius 'Barty' Crouch Junior in Harry Potter and the Goblet of Fire (2005)
Een binnenkomervraag voor een twitterchat voor verloskundigen luidde: ‘’ hoe bewaak je grens tussen informed choice en ‘borstvoedingmaffia’ ‘’. Er kwamen interessante antwoorden, zoals over de noodzaak tot overtuigen of juist niet, over de vraag of je eigenlijk tijdens de zwangerschap al niet te laat bent met je informatie en of het voldoende is om over de voordelen van borstvoeding dan wel nadelen van kunstvoeding te spreken, vooral aangaande de vraag of niet alleen meer moeders beginnen, maar ook langer doorgaan. Eigenlijk is het natuurlijk te zot voor woorden dat dit zo’n discussie zou moeten zijn. De risico’s van een niet soort-specifieke zuigelingenvoeding zijn overduidelijk, en veel degelijker wetenschappelijk onderbouwd dan bijvoorbeeld de risico’s van het niet opvolgen van de speerpunten in de antiwiegendoodcampagnes (niet het ouderlijk bed delen en op de rug slapen). Die antiwiegendood adviezen zijn, hoe vreemd het ook klinkt, niet soortspecifiek, want ze houden in het te slapen leggen in een afysiologische houding en het scheiden van moeder en kind. Toch knippert geen enkele zorgverlener met de ogen bij het voorschrijven van de slaapplaats en –houding onder bedreiging van een mogelijk dood kind (hoezo inpraten op de schuldgevoelens van ouders?), maar wordt de keuze voor borstvoeding voorzichtig voorgedaan als de keuze van voorkeur, maar dat het alternatief ook best wel goed is (want stel je voor, dat we ouders een schuldgevoel geven).
Het aantal kinderen dat overlijdt door het niet krijgen van borstvoeding is ongeveer even groot als het aantal dat overlijdt als gevolg van wiegendood. Lang niet alle kinderen die overlijden door wiegendood worden in  het ouderlijk bed of op de buik slapend aangetroffen. De meerderheid van kinderen die overlijden aan wiegendood liggen op hun rug in een goedgekeurd bedje, en een flink deel daarvan niet thuis, maar op de kinderopvang in hun eerste week. De meerderheid van de kinderen die overlijden aan wiegendood kreeg ook geen of niet uitsluitend borstvoeding. Volgens onderzoeken van McKenna is geen of weinig borstvoeding krijgen de enige echte constante factor bij wiegendood.  Het net zo dwingend aanraden van borstvoeding wordt echter weggezet als een criminele daad (‘’borstvoedingmaffia’’), terwijl het opdringen van slaapplaats en –houding als een verantwoorde manier van preventie wordt gezien. Dat verwijzen naar schuldgevoel is gewoon een dooddoener. Een discussiesluiter, een mondsnoerder.
Ik kan een paar aspecten aanwijzen die bij dit onderwerp meespelen. Als eerste is daar natuurlijk het feit dat wij geen borstvoedingcultuur hebben. In de Scandinavische landen is de borstvoedingcultuur nooit helemaal weg geweest (hoewel ook daar in de jaren ’70 van de vorige eeuw een serieuze dip was) en het feminisme daar heeft moederschap en borstvoeding geven omarmd als een vrouwenrecht in plaats van als vrouw-onderdrukkend. Dat heeft onder andere geleid tot een actieve houding van de overheid en daarmee tot een positief borstvoedingklimaat in de zorg. Niet dat daar geen problemen zijn, maar die worden kennelijk op een voor borstvoeding adequatere wijze opgelost. En natuurlijk speelt ook een fatsoenlijk moederschapsverlof mee in de positieve borstvoedingcijfers daar. In Nederland en Vlaanderen verlenen de overheden lippendienst, is het verlof aan de krappe kant en is de eerste associatie die mensen hebben, als ze een symbool voor baby zoeken, een fles of fopspeen.
Een ander aspect is, dat bij de naar de voorgrond geschoven preventieve maatregelen voor wiegendood, de oplossing ligt in dingen die kunnen worden gekocht (en waar dus een profijtelijke markt voor kan worden gecreëerd) en dat het advies borstvoeding te geven iets is dat een moeder zelf, persoonlijk, met haar eigen lijf moet doen (en waar dus een profijtelijk, kunstmatig gecreëerde markt voor te kopen zaken door wordt bedreigd). De mythe van het aangeprate schuldgevoel is voor zover ik kan zien in de wereld gezet door degenen die daar financieel baat bij hebben. Als altijd: follow the money. Cherzez la femme is helemaal uit. La femme, liever gezegd la mère, moet liever the money volgen en zich daar absoluut niet schuldig om voelen. Het is een heel subtiele vorm van hersenspoeling. Door te benadrukken dat je je om een keuze die je maakt niet schuldig hoeft te voelen, suggereer je dat er mensen zijn die vinden dat je je er wel schuldig om hoort te voelen. Maar zoiets is natuurlijk een dooddoener: wie een goed geïnformeerde keuze maakt en daar achter staat, heeft om te beginnen al geen reden om zich schuldig te voelen.
Maar wat in vrijwel alle discussies over wel of niet aanbevelen of voorschrijven over het hoofd wordt gezien is de opvolging. Alleen maar evangeliseren over borstvoeding is een dooddoener. Het voegt niets toe en het laat niet meer moeders beginnen met borstvoeding. Het aantal moeders dat al op voorhand bewust kiest voor geen-borstvoeding is relatief klein. Het overgrote deel van de moeders zou graag borstvoeding willen geven. Als het lukt. Veel moeders hebben ook al op voorhand het vermoeden dat borstvoeding iets is dat je niet zomaar eventjes doet. Dat is een serieus moeilijke taak, die maar zo mis kan gaan. Voor een flink deel is dat een zichzelf vervullende profetie. Als je verwacht dat iets moeilijk is en makkelijk fout kan gaan, is de kans groot dat het je niet gaat lukken, of maar met heel veel moeite, kracht en doorzettingsvermogen. Er wordt vaker over gesproken in termen die doen denken aan de voorbereiding voor de zware cols in de Tour de France dan over een gezellig recreatief fietstochtje. Afzien, er door zitten, volhouden en dergelijke termen zijn eerder gemeengoed dan genieten, plezier hebben en liefhebben.
Maar borstvoeding hoeft helemaal niet moeilijk te zijn, het wordt in veel gevallen moeilijk gemaakt door allerlei uit- en onzinnige regels en voorschriften. Door een volkomen afwezigheid van begrip over wat een baby is, hoe hij functioneert en wat hij nodig heeft. En over een even grote afwezigheid van dezelfde kennis van vrouwen over zichzelf en anderen als moeder. Mensen zijn de enige diersoort die borstvoeding geven moeilijk vinden. Borstvoeding hoort niet moeilijk te zijn, hoeft niet moeilijk te zijn. En als er toch problemen rijzen, wat altijd kan en zal gebeuren, dan moet er goede hulp voor handen zijn.
En dat punt, die hulp bij problemen, daar schort het aan. Wel promoten dat borstvoeding moet en goed is en beter en het best, maar vervolgens niet thuis geven bij problemen, dat is pas maffia. Dat is dodelijk voor borstvoeding, voor het zelfvertrouwen van moeders en uiteindelijk voor de gezondheid, het welzijn en mogelijk het overleven van kinderen.
McKenna JJ, McDade T: Why babies should never sleep alone: A review of the co-sleeping controversy in relation to SIDS, bedsharing and breast feeding. Paediatric Respiratory Reviews - June 2005 (Vol. 6, Issue 2, Pages 134-152, DOI: 10.1016/j.prrv.2005.03.006)
Gettle LT, McKenna JJ: Evolutionary Perspectives on Mother–Infant Sleep Proximity and Breastfeeding in a Laboratory Setting. Am J Phys Anthropol. 2011 March; 144(3): 454–462. Published online 2010 December 10. doi:  10.1002/ajpa.21426
McKenna JJ, Ball HL, Gettler LT: Mother–infant cosleeping, breastfeeding and sudden infant death syndrome: What biological anthropology has discovered about normal infant sleep and pediatric sleep medicine.  Am. J. Phys. Anthropol. 2007, 134(S45):133-161.
Eurolac Flits! met label of zoekterm kiezen, schuldgevoel, maffia. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

donderdag 28 maart 2013

Bitter

Foto: Harry Lloyd als de verbitterde prins Viserys Targaryen die zijn zus Daenerys Targaryen (Emilia Clarke) wil gebruiken als middel om zijn troon terug te krijgen in Game of Thrones (2011– )

Af en toe ben ik het gewoon beu, al dat gerespecteer. Vrijwel altijd als iemand iets zegt over de consequenties van keuzes die ouders maken voor hun kinderen, bijvoorbeeld over zuigelingenvoeding, komt er een lawine van mensen die zich aangevallen voelen en beginnen te roepen. De nette uitingen zijn  kreten als  ‘’ouders moeten elkaars keuzes respecteren’’, ‘’ieder doet het op zijn eigen manier’’, ‘’dat moet iedere ouder toch zelf weten’’, ‘’iedere ouder moet doen wat goed voelt voor henzelf’’. De minder nette gaan via virtuele modder gooien en vals schelden naar het meer ordinaire viswijvengekrijs. Heel opvallend is dat dit vrijwel altijd eenrichtingsverkeer is. De meeste mensen die proberen te vertellen dat sommige keuzes die ouders maken voor hun kinderen het risico op ziekte of verminderd welzijn vergroten, doen dat op voorzichtige, vaak omzichtige, manieren in hun zorg de ouders die die keuzes maken niet te zeer te verontrusten. Maar de bittere pil lijkt niet te vergulden, sterker nog, hij wordt als opzettelijk bitterder dan nodig onthaald.

Feit blijft dat andere mensen wel degelijk worden geacht er wat van te zeggen als ouders hun kinderen kwaad berokkenen. Kindermishandeling en –verwaarlozing zijn meldingsplichtige zaken. Er zijn volop ouders die het een goed idee vinden hun woorden met hun handen kracht bij te zetten. Er zijn ouders zat die er geen been in zien hun kind in de auto achter te laten terwijl ze gaan shoppen. Voor de meeste andere mensen zijn dat duidelijk zaken die niet goed zijn en daar maken zij melding van. Dan geldt niet het argument dat iedere ouder zijn eigen stijl heeft en dat we de opvoedingskeuzes van andere ouders zonder meer moeten respecteren. Het is duidelijk dat de klaarblijkelijke schade aan het kind een bittere waarheid is die moet worden gezegd.

Andere opvoedingskeuzes van ouders zijn minder opvallend risicovol voor kinderen. De meeste mensen zullen het erover eens zijn dat ouders die hun baby alcoholhoudende dranken te drinken geven moeten worden gewaarschuwd. Maar als die ouders hun kinderen ongezond voedsel geven vindt men waarschuwen moeilijker te aanvaarden. Is die alcohol gevaarlijker? Of zijn de risico’s van ongezond voedsel minder ernstig? Er zijn ook lange periodes in de geschiedenis geweest waarin het absoluut geaccepteerd was om aan kinderen bier of wijn te geven of zelfs een in brandewijn gedoopte vod bij wijze van fopspeen. Inmiddels weten we dat dat allemaal heel ongewenste gewoontes waren die voor veel kinderen verstoringen in de groei, de ontwikkeling en de gezondheid hebben veroorzaakt. Ongezond of ongeschikt voedsel voor zuigelingen heeft vergelijkbare risico’s. Een bittere waarheid, die door sommigen absoluut geweigerd wordt te sikken.

Er zijn  tijden geweest, en nog niet eens zo lang geleden, dat lijfstraffen een volkomen geaccepteerde en zelfs noodzakelijk geachte opvoedingsmethode waren. Wie niet horen wilde, moest maar voelen en zachte heelmeesters maakten stinkende wonden. Nu is slaan in Nederland bij wet als opvoedingsmiddel verboden, omdat we inmiddels weten en hebben geaccepteerd dat lijfstraffen meer doen dan tijdelijke pijn veroorzaken. Maar kinderen alleen laten, laten huilen, voedsel onthouden, als manier om ze aan ritme en regelmaat te wennen; kinderen separeren op een strafstoeltje als disciplinaire maatregel zijn methodes die nog volop worden toegepast en zelfs door zorgverleners worden geadviseerd. Wij, die vinden dat de slaag toedienende ouders van vroeger tijden eigenlijk geen beste ouders waren, mogen tegen deze moderne uitvoeringen van deze vergelijkbare methodes niets inbrengen. Want we moeten de keuzes en methodes van andere ouders respecteren. Een bittere pil voor de betroffen kinderen – en dan ook nog één die geen genezing of verbetering van gezondheid en welzijn brengt bovendien.

Ik heb besloten te voorkomen dat ik een verbitterd oud wijf word en me niet meer te laten afkatten, beschuldigen en uitjouwen om de waarheid die ik niet niet mag vertellen. Want die voor sommigen bittere waarheden vertel ik niet om ouders te vleien en het aangenaam te maken, maar die vertel ik voor de kinderen. Om hun recht op goede verzorging, geschikte voeding en een goede opvoeding veilig te stellen. Want uiteindelijk gaat het dan toch om respecteren. Niet van de ouders, maar van de rechten van het kind.

woensdag 23 januari 2013

De maat nemen

Afbeelding: *
Het begint al direct bij je geboorte en het gaat je hele leven door: voortdurend wordt je de maat genomen. Je wordt gemeten, gewogen, gelabeld en in en vakje gestopt. Het meten bij de geboorte lijkt zo belangrijk te zijn dat de lengte en het gewicht op veel geboorteaankondigingen staan vermeld. Dat meten en wegen gaat in de kraamtijd intensief verder en wordt bij de bezoekjes aan het consultatiebureau voortgezet. En niet alleen het gewicht en de lengte worden gemeten en geregistreerd , ook alle mogelijke aspecten van de ontwikkeling moeten eraan geloven. En elke meting kan in een categorie worden bijgezet en voor het kind naar school gaat heeft hij al een dik dossier om aan de volgende controle instantie over te dragen. Van alle denkbare en minder denkbare zaken wordt de maat genomen en in tabellen en grafieken afgezet tegen de meetresultaten van hele hordes andere kinderen.  De maat nemen is het ritueel wat hoort bij het altaar van de meetbare en maakbare samenleving.
Meten is weten denkt men en dus is borstvoeding geven lastig. Want hoe meet je wat een baby aan de borst binnen krijgt? Er staan geen maatstreepjes op de borst en de samenstelling is niet eens elke keer dat de baby drinkt hetzelfde. Dat is nu precies waarom kinderen worden geboren met een veel ingenieuzer en technisch veel meer geavanceerd meet- en regelsysteem dan een paar maatstreepjes en een ingrediëntenlijst. De gever en de ontvanger van borstvoeding zitten allebei vol met sensoren en software voor het nauwkeurig afstemmen van hoeveelheden en kwaliteiten voeding. Geen confectie voor de baby, maar stijlvol en uniek maatwerk, vers gemaakt, precies volgens zijn eigen meest recente aanwijzingen. Elke nieuwe portie opnieuw samengesteld, bijgesteld en afgepast naar de specifieke en unieke voorkeuren van de individuele afnemer. Meten is zo passé.
De maat nemen heeft ook de betekenis van een morele keuring. Moeders wordt doorlopend de maat genomen of zo voelen zij dat althans. Moeders willen vooral goede moeders zijn en elk stukje feedback dat zij krijgen, van wie dan ook, wordt vertaald naar een beoordeling van hun moederschapskwaliteiten. Alles wat positief opgevat kan worden geldt als goedkeuring voor haar moederschap, alles wat op enige manier als negatief kan worden opgevat, krijgt de vorm van een rode stempel met een kruis: afgekeurd. En dat is vaak heel erg jammer, want de meeste moeders zijn gewoon goede moeders, of toch zeker goed-genoeg moeders. Een goede moeder zijn gaat niet over welke keuzes je maakt of wat je je kind te eten geeft. Het gaat niet eens om welke opvoedingsmethode je gebruikt. Zal ik eens een definitie van ene goede moeder geven? Een goede moeder is zij die van haar kind houdt en hem verzorgt en opvoedt op de manier waarvan zij overtuigd is, op basis van haar kennis en inzicht op dat moment, dat het voor haar kind de beste manier is en die haar keuzes uitvoert naar beste vermogen, binnen haar eigen mogelijkheden en beperkingen.
De keuzes die een moeder maakt, kunnen  heel anders zijn dan de keuzes die ik maak, of die door opvoedkundigen worden aanbevolen. En soms moeten de keuzes die een moeder maakt ter discussie worden gesteld omdat ze, objectief gezien, schadelijk voor haar kind kunnen zijn. Maar dat maakt haar nog geen slechte moeder; dat maakt haar iemand die een onhandige keuze heeft gemaakt. Maar zolang haar keuze in alle oprechtheid is gemaakt, met het welzijn van haar kind op het oog en vanuit de liefde die zij voor haar kind voelt, blijft zij gewoon een goede moeder. Mogelijk zal zij haar keuzes willen of moeten bijstellen wanneer zij  nieuwe informatie krijgt en haar kennis en inzicht veranderen. Keuzes bijstellen bij nieuwe informatie is een teken van goed moederschap. Het betekent dat moeder zichzelf de maat genomen heeft en gevonden dat die maat verbeterd kan worden.
Wij kunnen dus niet, op basis van gedrag van moeders alleen, hen de maat nemen. Want net zo min als de roklengte* van een vrouw haar kan uitroepen tot ouderwetse tuttebel, slet of hoer, kan de voedings- of opvoedingskeuze van een moeder bepalen of zij een goede of slechte moeder is. Wat iemand doet is niet wie iemand is. Het zit hem veel meer in de intentie waarmee keuzes worden gemaakt. Iemand die een keuze maakt, waarvan ze weet, op basis van haar kennis op dat moment, dat dit een voor haar kind minder goede keuze is, en terwijl zij naar beste kunnen in staat zou zijn een betere keuze te maken en uitvoeren, maar desondanks naar die mindere keuze handelt, ja, voor zo iemand zou ik toch misschien een etiket ‘’niet zo goede moeder’’ uit de kast kunnen halen. Maar zelfs dan, wie ben ik, ik heb niet in haar schoenen gestaan, ken niet haar omstandigheden en andere factoren die meespelen bij de keuzes die zij maakt. Zo lang zij van haar kind houdt, hem niet verwaarloost en niet mishandelt, kan ze toch niet echt een slechte moeder zijn.
*) Krachtige foto van studente over de lezing van roklengtesNRC.nl, 20-01-2013
Over Schuldvragen:
Newman J: Borstvoeding en schuld. Online bij borstvoeding.com
Van Veldhuizen-Staas CGA: Schuld en voeding. Online bij eurolac.net
Eurolac Flits! met label beoordeling, schuldgevoel, keuze, kiezen. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

donderdag 15 november 2012

Gereserveerde plaatsen

Foto: Twilight marathon poster; bioscoopplaatsen reservering
Zaterdag ga ik naar de bioscoop. Met mijn dochter en schoondochter. Lady’s night na een middag thuis de voorafgaande films van de serie te bekijken*. In de bioscoop hebben we gereserveerde plaatsen. Gelukkig was ik nog op tijd om de op een na beste plaatsen te krijgen, net even buiten het midden. Precies in het midden van de lengte- en de breedte-as zijn de beste plaatsen, maar deze voldoen bijna net zo goed. Een beetje hoger of een beetje verder naar de zijkant voldoet ook, maar dan moet je toch net even meer moeite doen om comfortabel te kijken. Langs de randen is bijna geen optie. Stijve nek plaatsen zijn dat. Niettemin, als er niks anders meer was, had ik toch zulke plaatsen genomen, want die film wil ik perse zien. Nou, misschien dat ik bij alleen de optie voorste rij hoekplaats toch had afgehaakt en was uitgeweken naar een andere voorstelling.
De WHO en Unicef zijn het er, samen met deskundigen in het veld, over eens, op basis van de biologie en de wetenschappelijke bewijzen, dat menselijke melk voor menselijke zuigelingen de voeding van eerste keuze is. Sterker nog, dat menselijke melk niet zozeer de eerste keuze is, maar de enige optie die recht doet aan de specifieke behoeften van groei en ontwikkeling van een mensenkind. Zo sterk zelfs, dat de optie niet-menselijke melk pas op de vierde en volgende plaatsen komt. De eerste twee plaatsen zijn gereserveerd voor respectievelijk melk van de eigen moeder direct uit de borst en afgekolfde melk van de eigen moeder op andere wijze gegeven. De derde plaats is toegewezen aan andere menselijke melk, menselijke melk van een andere moeder. Direct uit haar borst of gekolfd en gedoneerd. De op een na laatste plaats is voorbehouden aan aangepaste melk van niet menselijke bron, de kunstvoeding. Op de allerlaatste plaats, als er echt helemaal niets anders meer te vinden is en uitwijken naar een andere voorstelling ook geen optie is, zijn alle andere vloeistoffen zoals koemelk-water-mengsels, notenmelk en graanafkooksels.
Het zou dus voor de hand liggen dat moeders, bij wie de plaatsen één en twee niet of niet voldoende werken, uitwijken naar plaats drie. Menselijke melk voor menselijke baby’s. Het blijft mij telkens weer verbazen dat er toch veel moeders zijn die dit een lastig concept vinden. Veel mensen, die geen moeder zijn, vinden het ronduit vies, om niet te zeggen smerig. Het is mij een compleet raadsel hoe het kan, maar veel mensen associëren melk met vies. Let op, mensenmelk, koeienmelk is prima. Koeienmelk, volgepakt met groeihormonen en antibiotica is goed. Koeienmelk uit spenen die, omdat de uiers zo buitenproportioneel groot gekweekt zijn, door hun eigen bagger slepen is geweldig. Koeienmelk die in de fabriek is uitgedroogd, gestript en opgevuld is een wetenschappelijk wonder. Maar mensenmelk, ik bedoel ménsenmelk, je weet wel: bórstmelk, o jakkes, jakkie-bah. Mensenmelk, die door een andere moeder in alle liefde ook aan haar eigen kind wordt gegeven, en die, uit pure naastenliefde, voor een ander kind wordt gekolfd.
Moeders zijn gemengd in hun gevoelens over donormelk. Het idee van vies leeft bij hen minder, ze geven immers van diezelfde melk ook aan hun eigen kind. Veel moeders zijn direct bereid om voor een ander kindje te gaan kolven als ze voldoende melk hebben. Geen enkel probleem, ze delen met liefde van hun overdaad. Veel moeders zouden het ook geen echt probleem vinden om occasioneel een ander kindje aan de borst te voeden. Het plaatje verandert pas als het gaat om het eigen kind en de melk en borst van een andere moeder. Dan aarzelen veel meer moeders en velen denken dat ze dan toch de lager geklasseerde optie van niet menselijke melk zouden kiezen. Ook moeders die ten volle overtuigd zijn van de waarde van uitsluitend menselijke melk voor menselijke kinderen.
Het gaat deze moeders er niet om dat ze het een vies idee vinden. Ook niet dat ze bang zijn voor het overdragen van ziektes. De donormoeder voedt haar eigen kind immers ook met die melk. Wat voor veel van deze moeders speelt, is dat het aanvaarden van de melk van een andere moeder hen het gevoel geeft, dat zij hun moederschap uit handen geven; het gevoel dat zij een niet-goed-genoeg moeder zijn, door om te beginnen geen of onvoldoende melk voor hun kind te hebben, en vervolgens van een andere moeder te moeten accepteren, dat zij niet alleen voldoende heeft voor haar eigen kind (en dus wel een goed-genoeg moeder is), maar zelfs nog over heeft voor een ander kindje. Niet-menselijke melk uit een fabriek heeft die persoonlijke, verwarrende connotaties niet. Die niet-menselijke melk is dus voor haar kind niet de meest gunstige keuze, maar voor het emotionele welzijn van de moeder misschien wel.
Er zijn ook culturen waar vrouwen hier geen last van hebben. Zij delen vrijelijk al hun vaardigheden, inclusief de vaardigheid om melk te maken en kinderen te voeden. Misschien omdat in die culturen moeders worden geëerd en gerespecteerd en daar niets extra’s voor hoeven te doen? In onze cultuur worden moeders niet gewaardeerd en gerespecteerd alleen om het feit dat ze moeder zijn. Ze moeten een goede moeder zijn en liefst een betere moeder dan andere moeders. Westers moederschap is een competitie. Wie ergens goed in is en een overvloed heeft kan makkelijk genereus zijn en delen, dat versterkt de positie zelfs. Maar toegeven dat je ergens minder goed in bent en accepteren wat een ander over heeft, kan in een dergelijke competitieve situatie te veel gevraagd zijn.
Voor de goede orde: ik zeg niet dat er goede, betere en slechtere moeders zijn. Ik zeg alleen dat moeders zich een slechtere moeder kunnen voelen. Dat is zo jammer, moeders doen zichzelf daarmee groot onrecht. Iedere moeder die haar best doet en naar beste vermogen doet voor haar kind wat ze denkt dat goed is, is een goede moeder. Of een goed-genoeg moeder. Goed genoeg ís goed genoeg. We zijn immers maar gewone mensen zonder super-powers. Voor superpowermensen gaan we wel naar de bioscoop. Liefst op de beste, gereserveerde plaatsen, maar als die al vergeven zijn, nemen we genoegen met de plaatsen daar omheen.
*) De officiële marathon is natuurlijk ook heel leuk om te doen, maar dat is tot diep in de nacht midden in de week. En om er nu een dag voor vrij te nemen dat te zien en nog een om uit te slapen erna, dat is ook wel weer erg fanatiek fan-gedrag.
Eurolac Flits! met label moedermelk, donormelk, kunstvoeding, moederschap. Deze links leiden naar lijsten met blogs met deze labels. Klik op de plaatsjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

zaterdag 1 september 2012

Voor of tegen

Foto: Daniel Radcliffe als Harry Potter  in Harry Potter and the Sorcerer's Stone, opgelucht dat de Sorteerhoed uit de mogelijkheden een keuze  maakte waar hij voor kon zijn.
Een populistische en polariserende slogan is ‘’Wie niet voor […] is, is tegen […]’’. Populair bij politici en vooral in tijden van oorlog of situaties die met oorlog worden vergeleken. Er zijn geen andere keuzes. Je kunt niet ergens voor zijn, zonder ergens anders tegen te zijn. Je moet ergens voor of tegen zijn, geen keuze kan niet en de ene keus sluit de andere uit. Een ander onderwerp waar dit lijkt te spelen zijn ouderschapskeuzes. De keuze voor zuigelingenvoeding spant naar alle waarschijnlijkheid en onbetwist de kroon. Dit mechanisme is een soort geïnstitutionaliseerde emotionele chantage van de eerste orde.
Ik heb besloten om niet meer voor borstvoeding te zijn. Ergens voor zijn lijkt immers automatische ergens anders tegen te zijn. En ik weiger mezelf nog in een vak te laten duwen. Ik ben geen F-side en geen Westside en geen pro-borstvoeding-goeroe. Of wacht. k ben toch ergens voor en ergens tegen. Ik ben voor keuzes maken en tegen voorschrijven. Ik ben voor mogelijkheden en opties en tegen polarisatie en inflexibiliteit. Dat zijn voor- en tegenkeuzes die niet polariseren en wederzijds uitsluiten. Min of meer.
Keuzes, mogelijkheden, opties. O, en informatie, daar ben ik ook voor. Want hoe moet je kiezen als je niet weet wat de opties zijn en welke mogelijkheden die inhouden. Informatie is essentieel. Het geven en krijgen van informatie, maar ook het soort informatie, de kwaliteit ervan. Echte, eerlijke en volledige informatie. Niet de informatie in de vorm van voor- en nadelenlijstjes want daarmee verzand je enkel in de polarisatie. Maar informatie over ingrediënten, eigenschappen en effecten.
Bij nader inzien ben ik toch ook best wel tegen allerlei dingen. Hokjesduwerij bijvoorbeeld. Als er iets is dat polariseert is het dat wel. Het verdelen van moeders in kampen. Goede en slechte moeders. ‘’KV-mama’s’’ en ‘’BV-mama’s’’. Daar krijg ik echt de rillingen van. Ik wil mensen net zo min in hokjes duwen als dat ik er zelf in geduwd wil worden. Een deel van die polarisering en hokjesduwerij wordt veroorzaakt door gebrek aan informatie, per-ongeluk-verkeerde en opzettelijk-verkeerde informatie. Onwetendheid is gevaarlijk, het maakt angstig en angst is een uitermate slechte raadgever. Onwetendheid gelardeerd met slechte, onvolledige informatie is haast nog erger. Het wakkert de onzekerheid aan en versmalt daarmee de basis voor het maken van geïnformeerde, vrije keuzes. Opzettelijk foute informatie, vooral als die is verpakt in kleine brokjes kloppende informatie is het slechts van de drie. Het leidt tot pseudo-weten, versterkt de overtuiging die eerder op onwetende angst was gebaseerd.
Ik ben dus niet voor of tegen welke keuze voor zuigelingenvoeding dan ook. Ik ben voor keuze en tegen het onthouden van goede, eerlijke en correcte informatie. En dan hoop ik stilletjes dat er keuzes worden gemaakt waar de baby waar het over gaat vóór kan zijn.

maandag 13 augustus 2012

Kiezen

Foto: Kristen Bell als Gracie Thompson  in Gracie's Choice, maakt een ongewone en moeilijke, maar voor haar juiste ouderschapskeuze
De Olympische Spelen zijn weer voorbij en het leven kan zijn normale gang hervatten. Ik heb met plezier mijn Olympiade geschreven: elke dag gedurende de hele Olympische Spelen een stukje waarin sport en borstvoeding en/of moederschap werden vergeleken of samengebracht. Geïllustreerd met een afbeelding van die sport, in plaats van meer gebruikelijke afbeeldingen uit films. Okay, ik heb een keertje gesmokkeld en een boogschutter scène uit een film gebruikt, maar dat was de mooiste vrouwelijke boogschutter die ik kon vinden. Ik heb mijn filmfoto’s gemist, maar dat ga ik snel weer inhalen. Ik heb ook wat anders gemist: diepgang. Afgemeten naar de hoeveelheid media aandacht die de Spelen kregen (die sport in het algemeen krijgt) zou je denken dat het een onderwerp is waarmee de wereld staat of valt. En dat terwijl er in die wereld voldoende andere grote onderwerpen zijn die wel degelijk met het overleven van de mens en van de planeet als geheel te maken hebben. Veel meer dan de strubbelingen van een stel mensen die zich in het zweet werken om sneller, dieper, hoger, sterker of gewoon beter te zijn dan alle anderen die hetzelfde proberen. Het lijkt wel dat hoe moeilijker de wereld ervoor staat, hoe belangrijker (kijken naar) sport wordt. De Romeinen wisten het al: geef het volk brood en spelen en dan houden ze zich wel koest.
Tijdens de Olympische Spelen was er ook nog de World Breastfeeding Week (1-7 augustus). Ik benoem die expres met de Engels naam, want Wereld Borstvoeding Week wordt in Nederland en veel andere Europese landen pas later gevierd (week 40, eerste week van oktober). WBW wordt door de media graag ook aangegrepen als leverancier van brood en spelen. Voor de media betekent dat over het algemeen eerder intellectueel junkfood en sensatie. Een beetje net als de uitingen over de Olympische Spelen, maar dan met meer nadruk op sensatie op klein-menselijk vlak en met niet uitgezonden financiële sensatie voor de belangrijkste sponsors. Die sponsors die zo verschrikkelijk goed hun best hebben gedaan, dat ze het voor elkaar hebben dan duizenden mensen, volkomen vrijwillig, gratis en zonder dat ze er zelf erg in hebben, reclame maken voor ze. De sponsors zitten lui achterover in en vallen van hun stoel van het lachen.
Een voorbeeld van deze gratis reclame vinden we in de online editie van Spits van 31 juli met de pakkende titel ‘’Onderzoek dat zuigt.’’ Wow, subtiel, hoor, duw-duw, knipoog-knipoog. Een stukje in een ietwat denigrerende toon over de wiebelige waarde van onderzoek dat zou aantonen dat borstvoeding beter is. Zal ik eens wat verklappen: borstvoeding is niet beter en dat hoeft dus ook niet bewezen te worden. Borstvoeding is. Punt. Borstvoeding is de voedingsstandaard voor menskinderen in hun eerste levensfase. Daarnaast is het ook de zorgstandaard voor die kinderen. Dat behoeft geen bewijs, dat is een biologisch gegeven. Afijn, redelijk recht voor de raap toch nog die aanval op borstvoeding. In de reacties is de veel subtielere vorm terug te vinden. Eén lezer schrijft: ‘’Waarom de fles geven als borstvoeding ook een optie is? Ik vertrouw liever op de natuur in dat geval.‘’ (Zenom1 | 01-08-12 | 10:32). Netjunk antwoord: ‘’Nou misschien omdat borstvoeding soms erg moeilijk kan gaan? Erg pijnlijk voor de moeder, te weinig melk, waardoor de baby constant ligt te janken van honger, een borstontsteking, couveusekindje, de moeder moet na een aantal weken weer aan het werk en wil geen gehannes met kolven e.d. Flessenvoeding is vaak vele malen praktischer en is van een uitstekende kwaliteit. Borstvoeding is natuurlijk prima, als het een beetje redelijk gaat. Maar ik vind dat een moeder die voor de fles kiest, geen schuldgevoel aangepraat moet krijgen.’’ (01-08-12 | 15:02) De aangehaalde problemen zijn problemen die voornamelijk te voorkómen zijn en als ze toch optreden veelal vrij eenvoudig op te lossen (behalve ‘’geen gehannes willen’’ natuurlijk). Als zorgverleners niet en masse, met open ogen in de praatjes van de sponsors zouden zijn gelopen, zouden veel van die problemen niet zijn ontstaan en indien wel, beter worden opgelost.
En dan als uitsmijter de schuld-joker. Moeders die *kiezen* voor borstvoeding, maar het om welke reden ook niet voor elkaar krijgen, moeten zich niet schuldig voelen, maar misschien boos (op uitblijvende goede zorg) of verdrietig omdat hun lichaam of dat van hun kindje niet werkt zoals je zou verwachten. Moeders die *kiezen* voor kunstvoeding (flessenvoeding is een uitermate inaccurate term) kunnen zich schuldig voelen als ze zelf weten of vinden dat ze een verkeerde *keuze* hebben gemaakt. Het schuldgevoel kan ze niet worden aangepraat als ze voor zichzelf overtuigd zijn van de juistheid van hun *keuze*. Het idee van schuldgevoel, collectief schuldgevoel en het collectieve ‘’weten’’ van schuldgevoel bij kunstvoeding, is aangepraat, meer bepaald: ingeprent, door degenen die financieel baat hebben bij het in een kwaad daglicht stellen van niet alleen borstvoeding, maar ook van hen die daarvoor kiezen en die erbij willen helpen. Het geniepigste deel ervan is dat deze geldwolven niet alleen niet recht voor de raap reclame maken en zorgverleners voor hun karretje spannen om hun reclameboodschap met een wetenschappelijk sausje overgoten uit te dragen, maar dat ze moeders tegen elkaar opzetten.
De Jong A: Onderzoek dat zuigt, SpitsNieuws - 31 juli 2012
Eurolac Flits! met label kiezen, keuze, schuldgevoel

Welkom bij Eurolac!

Eurolac! is een onderdeel van Eurolac Lactatiekunde

Dit is het oude blog.

Voor de nieuwste berichten en voor diepgaande informatie, achtergrondartikelen, hulp en ondersteuning ga je naar www.eurolac.net. Hier vind je ook de Eurolac Lactatiekunde Webwinkel

Labels

aan-de-borstvoeding aanbevelingen aandacht aangeboren aangeleerd aanhappen aanklikbedje aanleg aanleggen aanleghulp aanname aanpassen aasgieren ABC abces ABM achtergrond achterkamertjes acrobatiek actie acupunctuur ademhaling ADHD adolescent adoptie advies advisering advocaat AFASS afbouwen affectie affectief afhankelijkheid afkoeling afkolven afleiding afsluiten afstamming afstrepen aftellen afvallen afvalstoffen afweer afwijking afwijzen agressie alcohol Alexandre Dumas alledaags alleen allergeen allergie allo-ouderschap allopathie alternatieve zorg aminozuren Amsterdam anamnese anatomie Angelina Jolie angst Anna Staas-Vink anorexia antibiotica anticonceptie antropologie apart apoptose apparaat appels archetype argument asimov ASS assortiment astma asymmetrie atopisch Attachment Parenting attachment theorie attitude autostoeltje baby baby-led-weaning babyverzorging babywise bacteriën bad badzout bakerpraat bakerpraatjes balts baren baring baringsrituelen bed-sharing bedrog beeldvorming begeleiden begeleiding begroting beha behandeling behoefte behoeften belasting beleid beloften beloning beoordeling beperken beroep beschadigen beschermen bescherming besmetting beurs bevalling bevorderen bewaren beweging bewerken bewijs bewijslast bewustzijn BFHI bijgeloof bijhouden bijscholing bijten bijvoeden aan de borst bijvoeding bijzonder bilirubine Biological Nurturing biologie biologisch biologische zuivel bitter blauwdruk bloed bloedarmoede bloedcellen bloeddruk bloedstolling bloedsuikers blootstelling BMI boek bonafide borst borstabces borsten borstkanker borstmassage borstonderzoek borstontsteking borstproblemen borstverkleining borstvoeding borstvoeding.com borstvoedingcafe borstvoedingcijfers borstvoedinginformatie borstvoedingmanagement borstvoedingorganisatie borstvoedingsbeleid borstvoedingsduur borstvoedingsorganisatie borstvoedingsthee borstvoedingvriendelijk borstweigeren botdichtheid botvorming boulemie bouwstoffen Bowlby BPA Brian Palmer brood broodjeaapverhaal buidelen buitengewoon cadeautjes caius calcium calendula campagne candida albicans capaciteit cariës caseine changeling chapeau chefkok chimpansee China chocolade clausule clusteren clusterkolven CMV co-ouderschap co-sleeping Cochrane Code coeliakie cohortstudie colostrum comfortabel commercie commissie communicatie compassie complementair complex complicated congruent consequent consequenties consultatiebureau contra-indicatie controle corrupt cortisol counseling couveuse CT cultuur cyclus D-MER D-TSR DALY's dankbaar darm darmflora darmfunctie David Sackett debat deficientie dehydratie delen demoniseren deskundig determinanten diabetes diagnose Diane Wiessinger diarree diëtiek dik discreet discriminatie discussie dissociatie DNA doel dokters dompelbad domperidon donormelk doorverwijzen doorzetten doula dr. Jay gordon draagkracht draaglast draagling draak dragen drempels drinken drinkproblemen drinktechniek druk dubbele boodschap duimzuigen duurzaamheid dwang E-Sakazakii EBM EBP echografie ecologisch borstvoeden ecologische voetafdruk economisch economische waarde eczeem educatie eenvoudig eerlijkheid eetproblemen eetstoornis eierstokkanker Einstein eiwitten emancipatie emotie emotioneel welzijn emotionele beschikbaarheid empathie energie epigenetica Erikson erotofobie eten ethiek etiket etniciteit eurolac evalueren evidencebeest evolutie examen exclusief excreet excuus experimenteren extreem fabels fabeltjes fabrikanten Facebook factoren familie fanatiek feel-good feest feestdagen feiten feminisme fenegriek filmpje filosofie flash-heating fles flesvoeding flesweigeren flow focus fopspeen forensisch onderzoek forum foto's fouten freakshow frenulum frequent voeden freud functie functional food functionaliteit fysiologie gadgets galactogoog galega gastcolumn gebakken lucht gebit gebonden geboorte geboortegewicht geboortetrauma gedijen gedrag geelzucht geen kwaad doen geheim gehemelte gehemelteplaatje geinduceerde baring geinduceerde lactatie geïnduceerde lactatie . geit geld geloven geluk gelukkig gemiddeld gender genen GenerationR genetische manupulatie Gentiaan Violet George Clooney geschiedenis geur gevaar gevaarlijk gevaren geweld gewicht gewichtsverlies gewoon gezin gezond gezonde voeding gezondheid gezondheid moeder gezondheidsclaims gezondheidsinformatie gezondheidsprogramma gist glucose go with the flow goed goed genoeg goud griep groei groeistandaarden groen groene_leem grondstoffen grootmoeder gulden snede gynaecoloog halfjaar HAMLET handelplan hard drugs harry piekema hart hart- en vaatziekten hartfunctie hechting heks helen helper herinneren hersenen hersenontwikkeling heupdysplasie Hippocrates hirsutisme historie HIV HM4HB HMF holistisch honger hongersignalen honing hormonen horror houdbaarheid houding Hugh Laurie huidcontact huidflora huilen hulp hulp zoeken hulpmiddel hulpmiddelen hulpset hygiene hygiëne hype hyperlactatie hypoglycemie hypolactatie hysterie IBFAN ideaal IFE ijs ijzer IL-10 illusionist immuniteit immunologie immuuncellen Ina May Gaskin inbakeren individu indoctrinatie industrie infectie infecties inflammatie informatie informeren infuus ingetrokken tepels ingewikkeld ingrediënten ingrijpen initiatierite inleiden inschatten instinct instincten instinctief voeden instructie insuline intake intelligentie intentie inter-species zogen interactief interventie intiem intolerantie introductie inventariseren investering invloed invoelen inwikkelen inzet IQ irritatie Ja zuster nee zuster Jack Newman James McKenna JGZ JHL jodium Johan Cruijff Johnny Depp jonge moeder journalist jubileum Kangoeroe Moeder Zorg kanker kansen kapotte tepels karakter KDV keizersnede kennis kennisoverdracht keuze keuzes keuzes maken kiezen kijken kin kind kinderarts kinderdagverblijf kinderopvang kindersterfte KISS klacht kleur klierweefsel klinische lactatiekunde KMC KMZ knippen koemelk koesteren koestering koffie koken kokosolie kolf kolonisatie kolven korte tepels kosten kosten gezondheidszorg Kotlow koude kraam kraamafdeling kraambed kracht krampjes kritiek kruiden kruipen kunstvoeding kwakzalverij kwaliteit laat-prematuur lactaptin lactatie lactatiekunde lactatiekundige lacteren lactoengineering lactoferrine lactogenese LAM lange termijn langvoeden lanoline leefomgeving leiden lekken lengte lente leren leren aanleggen levende cellen levensles lezen lichaamscontact liefde lipriempje literatuuronderzoek LLL lobby logica logopedist loslaten luchtweginfecties luiers luisteren maag maagdarminfecties maaginhoud maagzuurremmers maan maat maatschappij macgyveren machinaal maffia magie magisch malafide mama maneschijn manieren manipuleren mannelijke lactatie marketeer marketing massage mastitis matrix Max Tailleur mazelen meanderen Meatloaf Medela media medicalisatie medicijnen medicijngebruik medische misser medium meerling melk melkbank melklijsten melkproductie melkstase melkstroom melktransfer melkzusters menarche menselijk mensenrechten menstruatie Meryl Streep met rust laten meten methode Michel Odent micronutriënten middenoorontsteking mijmeren milieuvervuiling min Miranda Kerr mode moe moeder moeder en kind nabijheid moeder-en-kind-nabijheid moedergodin moedergroep moedermelk moedermelknetwerk moedermelkvoeding moederschap mondflora mondonderzoek Montessori morbiditeit mores mortaliteit motieven motivatie motorische ontwikkeling MRI MRSA multidisciplinair multimoeder multiple sclerose mythe nabijheid nachtouderschap nachtvoedingen nadelen nadenken nalaten namaak nature-nurture natuur natuurlijk nauwkeurigheid NEC neerslachtigheid Nestle boycot nicotine nieuw nieuwsgierig Nils Bergman niplette non-nutritief noodsituatie norm normaal normen en waarden normwaarde Nurse Jackie nutriënten Obelix obesitas obsceen observeren obstreticus oedeem oefenen oestrogenen ogen oligosacchariden olympisch oma omega 3 omgeving omweg onaangepast onafhankelijkheid onconditioneel onconditioneel opvoeden onderkaak onderscheid ondersteuning ondervoeding onderwijs onderwijzen onderzoek onderzoek retrospectief onderzoeken onderzoeker onderzoekmethodes ongemakkelijk ongewenst zwanger ongewoon ongezond onrustig drinken ontdooien ontmoeten ontspannen ontsteking ontwerp ontwikkeling onvoldoende onvoorwaardelijk onvoorwaardelijk ouderschap onwennig oorlog oorontstekingen oorzaken opbrengst openbaar openbaar voeden opgelucht opleiding opleidingsniveau ouders oplossing opoffering oproep opties opvoeden opvoeding opvolgmelk opzoeken orale anatomie organische chemicaliën osteoporose Oud en Nieuw ouder-kind-interactie ouders ouderschap overdenking overeenkomsten overgewicht overheden overheid overleg overleven overproductie oververhitting oxytocine paced bottle feeding pacifisme pap papa parasiet partner pasgboren pasgeboren passie pasteuriseren patroon Paula Meier PCOS pech pedagoog peer support peercounseling pepermunt perceptie perfectie perinatale sterfte perspectief PET Peter Facinelli peuter pijn pijnbestrijding Pink pink ribbon plaats placebo plagiocefalie plan plan B plannen plezier politiek portie portiegrootte postnatale depressie postpartum bloedverlies powerpoint PPD prematuur prenataal afkolven prenatale depressie prenatale ontwikkeling prestatie preventie prijsvraag primaten prins prinses priorteit probiotica PROBIT probleemgedrag problemen problemen maken problemen oplossen productie professioneel profijt programma prolactine promoten promotie protocol psychologie PTSS puber radicaal ramp Rapley Raynaud RCT reactie realiteit rechten van het kind rechten-van-het-kind reclame redden redenen redeneren referentie referenties reflexen reflux regelen regelmaat regels reinheid relactatie relatie religie respect responsief ouderschap reuk revolutie richtlijn Riley ringsling risico risico van geen borstvoeding risicogedrag rituelen Robert De Niro robot roes roken rollen Romeo en Julia röntgenfoto routines rouw rozengeur RPS ruimte rumenzuur rust rustig RVP safe motherhood sagen salie salma hayek Salmonella samen samen slapen samenspel samenstelling samenwerking SBO congres scan Scandinavië schaamte schaap schade scheiding-van-moeder-en-kind scheidingsangst scheikunde schema schildklier schimmel schimmelinfecties schisis schizofrenie scholing schoonheid schrijven schudden schuim schuld schuldgevoel secreet seksisme seksleven seksualiteit seksuele mishandeling sensitief ouderschap sensitieve zorg SES Shakira show SIDS silicium simultaan voeden sintjanskruid slaap slaapcondities slaapcyclus slaapgebrek slaapomgeving slaappatroon slaapproblemen slaapritme slaaptraining slapen slendang smaak smaakontwikkeling smoes sneeuw sociaal gedrag sociaal netwerk socialiseren softdrugs sondevoeding soortspecifiek SPECT speen speenhoes spelen spelregels spenen spijsvertering sponsoring sport spraakontwikkeling spreken sprongetjes sprookjes spruw spugen stamcellen stand standaard stappenplan start statistieken Stefan Kleintjes stemherkenning sterk steun stoppen storen stress strijdmodel structuur studie stukjes stuwing substituut suiker suikermetabolisme suikerwater suppletie surrogaat symbiose taal taboe tandemvoeden tanden tattoo TBS te veel melk te weinig melk team technieken technologie tegendruk tegenwerken tellen temperatuur tentoonstelling tepelhoedje tepelkloven tepelproblemen tepels terminologie testosteron TGF-beta1 The Bad Mother's Handbook thema therapeutisch flesvoeden therapie thymus tienermoeder tijd tijger TNO toeschietreflex tolerant tong tongriem tortocillis toveren toxinen TRAIL triple P troosten trots trouw trucjes tweeling twijfel twilight type uitkomsten uitvinden Uncle Vernon UNICEF uniek universiteit urban legend utopia vaardigheden vacceenzuur vaccinatie vacuum vader vaderrol vaderschap vak vakantie valentijn vallen vampier variabelen variatie vaste voeding VBBB VBN vechten vegetariër veilig veiligheid verandering verantwoordelijkheid verantwoording verdediging verdriet vergelijking verhalen verkoudheid verliefd verloskundige vermoeidheid verondersteld te weinig melksyndroom verschillen verslikken verstopping vertrouwen verwaarlozing verwachten verwachting verwachtingen verwarmen verwarring verwennen verzadigingsignalen verzorgen verzorging vet vetzuren vies vingervoeding virus visite vitamine A vitamine B vitamine C vitamine D vitamine K vlakke tepels voeden voeden op verzoek voeding voeding moeder voedingesindustrie voedingsbeha voedingscentrum voedingsfrequentie voedingskussen voedingsmethode voedingspatroon voedingsstoffen voedingswaarde voedsel Voldemort voldoende volksgezondheid volledige zuigelingenvoeding volturi voorbeeld voorbereiden voorbereiding voordeel voordelen voorkeurshouding voorkomen voorlichting voornemen vooronderstelling voorschrift voortgezette borstvoeding voorwaarden vorm vraag vraag en aanbod vragen vreemd vreugde vriezer vrijwilligers vroede vrouw vroeggeboorte vrouw vruchtbaarheid vuistregels vulture vuurwerk vzwBorstvoeding waarde waarheid WABA wapens WAPF warmte water waterhuishouding waterpokken waterwereld WBW weeën wereldvrede werkende moeder werkende vader werkgever Weston A Price wetenschap wetgever WHO Whoopi wiegelied wiegendood wijkverpleegkundige wijsheid will smith winkel winkel concept winst wisselkind woede wolf wondermiddel woonomgeving woorden workshop WYSIWYG Yvo Smulders zalf zelfbeschikking zelfregulatie zelfstandig zelfvertrouwen ziektelast ziekteverekkers ziel zien zilver zink zintuigen zitten zoeken zoet zoethoudertjes zonlicht zonnesteek zoogdieren zoogkompressen zorg Zorg voor Borstvoeding zorgen zorggedrag zorgverleners zorgzaam zout zuigbehoefte zuigelingen zuigelingenvoeding zuigen zuigfles zuivelindustrie zwanger zwangerschap zwembad

Drukwerk educatieve materialen

Prijsprinter - copyshop - banner