Gezond

Foto: Gedroogde Gojibessen worden gezien als een superfood. Deze bessen komen van de boksdoorn, een plant uit de nachtschade familie. Veel leden van deze familie zijn giftig of hebben giftige delen en worden medicinaal gebruikt of als alledaags voedsel (onder andere tabak, tomaat, aubergine, wolfskers, paprika, doornappel, aardappel, zwarte nachtschade). Aan tomaten worden deels dezelfde eigenschappen toegedicht die ook gojibessen heten te hebben.

Wij worden om de oren gegooid met gezond. Gezond worden en gezond zijn is de queeste van de moderne mens. Vrijwel alles wat we doen of niet doen, wat we eten en drinken of juist niet wordt vertaald naar gezond of ongezond. Voor volwassenen zijn op het moment de superfoods in de mode. Speciale bessen, bij voorkeur uit hooggelegen Verweggistans waardoor de ecologische voetafdruk astronomisch wordt, zouden je binnen de kortste keren supergezond maken. Nu heb ik altijd geleerd dat je je wel ergens ziek aan kan eten, maar niet gezond. Het is een complete fabel dat je door het in grote hoeveelheden eten van een enkel geïsoleerd voedingsmiddel gezond kunt worden. Het klopt wel dat met name bessen allerlei goede eigenschappen bezitten, meer dan sommige andere soorten fruit, maar gezonde voeding is altijd een kwestie van balans en combinaties. En daarin mogen dan zelfs dingen zitten die algemeen bekend staan als ongezond, zolang ze maar niet de overhand krijgen en eerder uitzondering blijven. Een aardig gezonde vuistregel is: eet. Geniet van je eten. Eet bewust. Eet vooral planten. Wees zuiniger met dierlijk voedsel. Wees erg zuinig met genotmiddelen (inclusief suiker en zout). En als je dat gezonde eten dan vooral uit je eigen regio haalt en binnen het natuurlijke groeiseizoen is het nog gezond voor het milieu ook.

Maar goed, dat weet mijn trouwe lezer natuurlijk allemaal al lang. Ik wilde het eigenlijk liever hebben over de definitie van gezond en over wat gezondheid bepaalt, hoe je meet en dan vooral bij jonge kinderen. Het lijkt erop dat, sprekend over de gezondheid van zuigelingen en peuters, vooral het gewicht en de lengte van doorslaggevend en bepalend belang zijn. Nauwgezet wordt bij elk consultatiebureau bezoek gemeten en gewogen. De cijfertjes worden nauwkeurig genoteerd en in een grafiek opgetekend. En dan begint voor veel moeders de ellende. Baby is te klein, te groot, te mager of te dik. Nooit goed. Het gewicht hangt als een zwaard van Damocles boven de gezondheid van het arme wichtje. En zo onnodig, want het gewicht zegt in feite zo weinig. Het noteren van het gewicht en de lengte en dat vergelijken met de vorige optekening zegt maar 1 ding: zijn lengte en gewicht ten opzichte van de vorige keer veranderd? De interpretatie van het antwoord op die vraag kan heel divers zijn.

Groei is maar één van de factoren die bepalend zijn voor gezondheid. Uiteraard zal een kind dat onvoldoende eten krijgt weinig of niet groeien en ook geen voeding voor gezondheid en ontwikkeling hebben. In dat geval is de lage groei of het afvallen inderdaad symptomatisch voor ongezond zijn. Maar de achterblijvende groei en ontwikkeling kunnen ook voorkomen bij een kind dat op zich wel voldoende voedsel binnen krijgt, maar het door bijvoorbeeld een stofwisselingsziekte niet of onvoldoende kan opnemen. Of het kind krijgt net zo veel of meer eten als leeftijdsgenootjes, maar hij heeft een persoonlijk groeipatroon dat afwijkt van het gemiddelde. Hij is wellicht geboren in een familie van lange magere mensen of juist van korte en gedrongen mensen.

Het gewicht van een kind zou nooit de enige factor mogen zijn om te bepalen of een kind gezond is en of er maatregelen genomen moeten worden. Gewicht en lengtegroei moeten altijd onderdeel zijn van het grotere plaatje bestaande uit groei, gedijen en ontwikkeling. Een kind dat volgens de overzichten te weinig groeit, maar actief is en zich binnen normale grenzen of sneller ontwikkeld is een gezond, maar klein kind. Een kind dat perfect op de gemiddelde lijnen voor lengte en gewicht zit, maar lusteloos is en zich traag ontwikkelt, is ondanks zijn goede groei niet gezond. Tenzij die tragere ontwikkeling bij hem hoort vanwege zijn aanleg en hij niet lusteloos is, maar van een weinig actieve aard. Dan is hij gezond volgens zijn eigen standaarden.

Tragere of mindere groei kan natuurlijk wel een teken van een haperende gezondheid zijn. In plaats van direct de borstvoeding de schuld te geven of meer eten in de fles te doen, kan ook worden gekeken naar andere oorzaken voor groeivertraging. Is er sprake van een aangeboren groeiprobleem of een metabolisch probleem? Is er sprake van ziekte of allergie die veel energie kost? Bij kinderen die borstvoeding krijgen is het natuurlijk altijd goed eerst even de technieken van aanleggen en drinken te bekijken en het aantal keren per etmaal dat een kind aan de borst gaat. Want soms krijgt een kind inderdaad gewoon te weinig eten.

Goed gezelschap

Foto: Kristen Stewart  als Martine, William Hurt als Brett Hanson en Eddie Redmayne als Gordy in The Yellow Handkerchief waar eenzaamheid een vraag creëert die door een onwaarschijnlijk aanbod van gezelschap wordt ingevuld.
@WantIlseZegt: Druk verjaardagsweekend heeft geresulteerd in en baby die van slag is en spontaan al anderhalve dag aan het regelen is. #borstvoeding [18-09-2012]
Het mechanisme van vraag en aanbod is een goed werktuig voor de economische markt. In tegenstelling tot een aanbod dat een vraag moet creëren en waarbij afnemers tot overconsumptie worden aangezet, zorgt het inspelen met aanbod op toe- of afnemende vraag voor een gezonde economie en een goed beheer van de grondstoffen. Het principe van de groentetassen is daarop gebaseerd. De afnemer neemt een abonnement op een wekelijkse levering van groenten (of fruit of vlees of andere producten) die door de aanbieder wordt gevuld met een vooraf afgesproken en betaalde hoeveelheid producten van het seizoen en meestal uit de regio. De boeren die de groenten telen weten hoeveel afnemers ze hebben en hoeven dus niet over te produceren en niet te adverteren om hun producten kwijt te kunnen. De afnemer wordt niet aangezet door overconsumptie, want hij krijgt een vooraf afgesproken hoeveelheid voedsel.
Borstvoeding werkt eigenlijk volgens hetzelfde principe. De producent (moeder) en de afnemer (kind) spreken van te voren af hoeveel en hoe vaak welk product geleverd en afgenomen wordt. In principe levert de producent niet meer of minder dan de afnemer nodig heeft en de afnemer neemt de hoeveelheid die is afgesproken af. Na een gewenningsperiode in de eerste weken na de geboorte werkt dit over het algemeen ook prima. Er kunnen ook verstoringen in dit systeem optreden. De producent kan even niet aan de afspraak voldoen wegens tegenslag of de afnemer heeft tijdelijk meer of minder nodig of heeft een afhaaldag gemist.
Vrouwen die borstvoeding geven kunnen ziek worden, weer vruchtbaar worden of zwanger raken. Dit kunnen evenzovele redenen zijn voor een teruglopende productie. Of de baby is niet lekker geweest en heeft daarom minder vaak of minder goed gedronken. Of er is een drukke periode geweest waardoor moeder en/of kind een paar keer vergeten zijn dat het etenstijd was. Of moeder heeft stress gehad, waardoor haar melk minder goed stroomde. Door de mindere afname in al die gevallen verminderde de productie. De baby zal hierop over het algemeen reageren met regelen. Een regelende baby vraag vaker om de borst. Wanneer de productie van een moeder daalt zal ze per keer minder melk geven en dus zal de baby vaker de borst nodig hebben om toch aan zijn dagtotaal te komen. Baby zal doorgaan met vaak en nog vaker de borst vragen tot de productie van zijn moeder weer op peil is. Vrijwel altijd zal dit vaker vragen (en vaker krijgen!) binnen enkele dagen leiden tot een melkproductie die weer helemaal op peil is. Bij ziekte van moeder kan het wat langer duren, omdat zij eerst weer zelf wat op krachten moet komen. Bij zwangerschap lukt het meestal niet, omdat dan de zwangerschapshormonen de aanmaak en afgifte van melk tegenhouden.
Het begrip regeldagen slaat op het verschijnsel dat baby’s die borstvoeding krijgen op gezette tijden (bijvoorbeeld elke 3 of elke 6 weken) dit regelgedrag vertonen. Lang werd aangenomen dat dit nodig was omdat de groeiende baby steeds meer melk nodig had en dus telkens de aanvoer van melk moest regelen en veilig stellen. Dit is een misverstand. Het gewicht van de baby neemt weliswaar toe, maar wat hij per kilogram lichaamsgewicht nodig heeft wordt minder. Daardoor zal hij per saldo tussen ruwweg 2 en 6 maanden, en mogelijk nog een aantal maanden daarna, dezelfde hoeveelheid melk per dag innemen. Dit is gemiddeld ergens tussen 750 en 1000ml per etmaal. Een baby die vanaf het begin volledig op verzoek wordt gevoed en bij wie borstvoeding behalve een manier om voedsel binnen te krijgen ook een manier is om getroost en gekoesterd te worden, zal vrijwel automatisch deze hoeveelheid melk blijven afnemen en de moeder zal dat automatisch blijven maken. Bij kinderen die op schema worden gevoed en voor wie borstvoeding enkel eten betekent, kan de melkproductie geleidelijk iets teruglopen tot er per dag iets te weinig is. Dan zal het kind reageren door een paar regeldagen n te lassen. Dit soort regeldagen zijn er dus niet omdat de baby meer nodig heeft, maar omdat de moeder steeds minder geeft. Minder vraag leidt tot minder aanbod. Stabiele vraag leidt tot een stabiel aanbod. Meer vraag leidt tot meer aanbod. Vraag en aanbod: goed gezelschap.
Eurolac Flits! met label melkproductie, te weinig melk

Melkweg

Afbeelding: Jacopo ‘Tintoretto’ Robusti: De oorsprong van de melkweg, ca. 1575, waar een overvloed van melk spuitend uit de borst van Juno de oorsprong is van de melkweg (en de naar de aarde vallende druppels de oorsprong van de lelies)
Uit allerlei onderzoeken van over de hele wereld komt ‘’niet genoeg melk’’ naar voren als meest gegeven reden om andere voeding bij te geven of helemaal te stoppen met borstvoeding. Een reden die je wel hoort, maar die niet in onderzoeken naar voren komt is de verklaring dat er wel melk was, maar ‘’er zat niks in’’. Het is een zeer hardnekkig bakerpraatje dat er melk uit borsten kan komen zonder voedingswaarde. Nu is de melk van de ene moeder de melk van de andere moeder niet en zelfs de melk van de ene moeder is de ene keer niet die van de andere keer. Maar de melk is altijd goed. De verschillen in samenstelling in de loop van de totale lactatieperiode zijn vooral verschillen in soort en hoeveelheid antistoffen. De voedingswaarde (hoeveelheden eiwitten, vetten, koolhydraten, vitaminen, mineralen en sporenelementen) is vrij stabiel. Zolang de moeder in een redelijke voedingstoestand is (niet anorexisch of anderszins ondervoed)is haar melk van goede kwaliteit, volledig geschikt voor de exclusieve voeding van haar kind. De enig vrij sterk variabele component van moedermelk is het vet. Afhankelijk van onder andere de tijd van de dag en de manier van voeden kan het verschil in vetgehalte variëren van vrijwel niets tot over de tien procent. Met name bij een moeder met een heel grote melkproductie en een kind dat heel vaak wil drinken (of juist op een schema van elke 3-4 uur drinkt) en daarbij en daarna onrustig is, kan er sprake zijn van vetarme melk. Deze melk vult de maag, maar snelt als een intercity door de darmen, waar het een wolk van gas achterlaat, maar niet de tijd heeft goed te verteren en voedingsstoffen af te geven. In deze gevallen is het dus zaak om van die overdaad aan melk af te komen, zodat de overblijvende melk vetter wordt en het kind rustiger kan drinken en een betere opbrengst haalt uit de voeding die hij krijgt (Van Veldhuizen-Staas, 2007).
Niet genoeg melk is een heel ander thema. Want melkproductie is soms ene heel wiebelig evenwicht tussen vraag en aanbod en natuurlijk zijn er ook vrouwen die fysiek niet in staat zijn voldoende of zelfs maar enige melk te maken. Van nature zijn dit er maar een paar van elke duizend vrouwen die wel in staat waren een kind te ontvangen, dragen en baren, maar door ziekte, ongelukken en operaties en door sommige emotioneel-psychisch-sociale factoren kan dit oplopen tot misschien wel 10 van elke 100 vrouwen. Bij zeker de helft van die tien kan er aan een oplossing worden gewerkt. De zeer vele vrouwen die overblijven van degenen die zeggen of denken onvoldoende melk te maken zijn ruwweg in twee categorieën te verdelen: zij met inderdaad een  niet toereikende productie en zij met voldoende melk, maar die allerlei symptomen bij zichzelf en hun kind ten onrechte interpreteren als lactatie insufficiëntie. Voor geen van beide groepen is het opgeven van borstvoeding noodzakelijk en beide groepen hebben voorlichting nodig. De ene groep heeft informatie nodig over de juiste interpretatie van de symptomen die zij duiden als tekenen van ontoereikende melkproductie (hierbij gaat het vaak om niet synchroon lopende verwachtingen van ouders en kind) en de andere groep over de oorzaken en het oplossen van inderdaad een te kort aan melk. De eerste stap naar het voorkomen van melktekorten is vanaf de geboorte vaak aanleggen, liever vaker dan minder dan elke twee uur in de eerste dagen. Daarna doorgaan met voeden op verzoek, met een minimum van 8-10 keer per etmaal in de eerste weken. In de hele periode van volledige borstvoeding zou er overdag nooit meer dan 3 uur en in de nacht nooit meer dan 4-5 uur tussen de voedingen moeten zitten. Naast voldoende vaak voeden is ook goed voeden van belang. Een kind dat goed aanligt en een effectieve techniek heeft zorgt voor een goede productie. Wanneer op een gegeven moment inderdaad onvoldoende melk wordt afgegeven is de eerste route naar oplossingen die van vaker en beter aanleggen. Om melkproductie een boost te geven kan er gerust weer net als helemaal in het begin een dag of twee elke anderhalf tot twee uur worden gevoed, terwijl tegelijk aan de technieken wordt gewerkt. Even iemand in het mondje laten kijken of een variatie in de anatomie een goede techniek niet in de weg staat hoort daar ook bij. Vaak voeden kan worden ondersteund door het drinken van een borstvoedingsthee en het toepassen van diepe borstcompressie, wisselvoeden en het gebruik van toeschietreflex bevorderende technieken of hulpmiddelen. Als dit allemaal niet binnen 24-48 uur leidt tot een duidelijke toename van melkafgifte, dan kan de hulp van geneesmiddelen of kruiden worden ingeroepen. Domperidon is een geneesmiddel tegen misselijkheid met een verhoogde afgifte van prolactine als bijwerking. Om de melkproductie te verhogen gebruik je het vanwege deze bijwerking. Het kruid fenegriek heeft een vergelijkbaar effect. Galega ofwel geitenkruid (goat’s rue) werkt in op de aanleg van het melkklierweefsel. De combinatie van deze twee kruiden zorgt dus voor meer klierweefsel dat harder kan werken. Wanneer wordt gekozen voor het gebruik van deze medicijnen kan het beste ook nog een paar dagen het regime van vaak en goed voeden worden aangehouden voor een optimaal effect. Raadpleeg altijd eerst een arts voor met medicijnen of medicinale kruiden aan de slag te gaan.
Van Veldhuizen-Staas CGA: Overabundant milk supply: an alternate way to intervene by full drainage and block feeding. International Breastfeeding Journal 2007, 2:11 (29 August 2007)
Van Veldhuizen-Staas CGA: Te veel melk op eurolac.net
Newman J: Niet genoeg melk op borstvoeding.com
Van Veldhuizen-Staas CGA: Toeschietreflex op eurolac.net
Eurolac Flits met het label hyperlactatie (te veel melk), samenstelling, verwachtingen
Domperidon op voorschrift van een arts.
Fenegriek met galega is verkrijgbaar bij Eurolac (MaakMeerMelk) of onder de merknaam Mother Love bij Baby&Borst

Mary Poppinstas

Foto: Julie Andrews als Mary Poppins, de nanny met een magische tas vol met trucjes en attributen voor elk denkbaar en ondenkbaar opvoedingsprobleem.
Schreef ik een dag of wat geleden nog over borstvoeding au naturel*, nu zal ik het hebben over de gemodificeerde natuur. Ofwel ‘’als borstvoeding au naturel niet helemaal natuurlijk vanzelf gaat’’. Als lactatiekundige kom ik natuurlijk op dagelijkse basis moeders en kinderen tegen waarbij borstvoeding niet vanzelf gaat en hulp nodig is. Het overgrote deel van de problemen is echter op te lossen zonder hulpmiddelen. Vaak is het probleem dat de verwachtingen van moeder en kind over wat een gezond aantal voedingen is of wat een ‘’goede voeding’’ is en over hoeveel voeding het juiste is, niet overeenkomen. Dan volstaat over het algemeen om moeder uit te leggen wat kind verwacht (omdat het omgekeerde overduidelijk niet gaat werken). Dan is er nog een flink aantal problemen dat is op te lossen door de houding van moeder en van kind en de verhoudingen tussen die twee aan te passen. Als voeden pijn doet of onvoldoende melk oplevert ligt dat er namelijk vaak aan dat het kind niet op een handige manier bij de borst kan en niet kan doen wat hij moet doen. Maar er zijn natuurlijk ook omstandigheden die een al dan niet tijdelijk hulpmiddel nodig maken. Daarvoor heb ik dan mijn Mary Poppinstas, vol met voor de hand liggende en minder voor de hand liggende trucjes en hulpstukken.
Zo kan het gebeuren dat een kindje nog niet in staat is om zodanig te drinken dat hij de melkstroom op gang kan brengen of houden. Dat is een probleem voor het kind, want hij krijgt geen eten. Maar ook voor de loop van de borstvoeding is het niet goed, want als er geen melk wordt afgenomen, wordt er ook geen nieuwe melk aangevoerd. Met andere woorden, de melkproductie komt niet op gang of loopt terug. Er zal dus moeten worden gezocht naar een manier om toch de baby van eten te voorzien en om de borsten tot melk maken aan te zetten. Melk uit de borsten halen kan ook door kolven. Afkolven kan met de hand of met een apparaat. De meest naturel methode is uiteraard met de hand. Vooral in de eerste dagen is dit heel simpel, maar ook voor grotere hoeveelheden melk is het goed te doen. Het moet wel even worden geleerd natuurlijk, maar dat moet kolven met een apparaat ook. Grote voordeel van het kunnen kolven met de hand is dat je nooit je spullen kan vergeten en dat je altijd en overal even kunt kolven als dat nodig is. Hoe het precies werkt lees je hier. Om nu die afgekolfde melk aan de baby te geven zijn er allerlei mogelijkheden. Je kan het natuurlijk in een fles doen. Dat is voor veel mensen de meest voor de hand liggende methode, maar het is zeker niet de meest natuurlijke. Om te zorgen dat 1. het kind eten krijgt; 2. het de moeder niet al te veel tijd gaat kosten; het kind een goede techniek aanleert en behoudt; 4. de borsten zo veel mogelijk worden gestimuleerd, is de meest voor de hand liggende manier om het kind de extra melk te geven terwijl hij aan de borst drinkt. Dat gaat heel eenvoudig met een spuitje en een voedingssonde of een opzetstukje. Melk in het spuitje (kan ook een potje of flesje zijn), sonde of opzetje erop en in de mondhoek terwijl het kind aan de borst drinkt. Hetzelfde lukt ook heel goed met een spuit met kromme punt, een zogenoemde kaakspoelspuit.
De hoeveelheid melk die wordt gemaakt kan ook aan heel andere dingen liggen dan alleen het onvermogen van het kind om de borst voldoende te stimuleren. Sommige moeders maken te weinig melk of denken dat ze te weinig melk maken. De meest voorkomende oorzaak van echt te weinig melk maken is te weinig melk vragen. Daaruit volgt dat de beste manier om meer melk te maken is om meer melk te vragen.  In de praktijk betekent dat over het algemeen dat er vaker of veel vaker moet worden gevoed dan werd gedaan. Voor veel moeders is het namelijk volkomen onmogelijk om in 5 keer per dag voldoende melk te maken. De orst heeft een individueel bepaalde opslagcapaciteit en voor de meeste moeders betekent dat dat zij minimaal elke 3 uur moeten voeden om voldoende melk te maken. Vaker kan ook nodig zijn en is volstrekt normaal. Het is een misverstand te denken dat dit in de loop van de tijd voor alle moeders minder wordt. Voor sommigen wel, voor anderen niet. Als plan A (vaker voeden) niet werkt, gaan we naar plan bij: naast vaak voeden proberen we een kruidenmiddel uit om de aanmaak van melk te vergroten of zelfs om de aanmaak van klierweefsel te vergroten. Dit kan in de vorm van thee met allerlei verschillende kruiden of een concentraat van kruiden in capsules.
*) Eurolac! Blog ‘’Puur natuur’’
Eurolac.net: Problemen in het vroege postpartum oplossen met behoud van borstvoeding
Eurolac.net: Hulpmiddelen en technieken bij verstopte melkkanalen en borstontsteking