Warm

Vandaag zullen er tropische temperaturen worden bereikt volgens alle weersverwachtingen. Voor mensen met een eenvoudig enthousiast te krijgen bloeddruk is het beter maar zoveel mogelijk binnen te blijven in de koelste ruimte in huis. Gelukkig is dat net mijn werkkamer. Zwangeren houden zich ook maar liefst kalm en onder het maaiveld. Moeders met kinderen hebben allang de dichtstbijzijnde locatie met water en zand in hun geheugen gegrift en zorgen daar met een volle koelbox koel drinken klaar te zitten voor de drukte begint. Zorg dat de kinderen zonnehoedjes of petten ophebben, liefst met een brede rand die ook het gezicht en de hals beschermt. Zorg voor voldoende drinken en ook 'natte' groenten en fruit, zoals komkommer en watermeloen. Voorkom het drinken van liters water alleen, want door het vele zweten verliest het lichaam ook veel mineralen. Moeders met kleine baby’s moeten zelf extra goed op hun vochtinname letten, want zij moeten ook de vochtinname van hun borstkindje veilig stellen.

Kies voor draagkindjes een zo dun mogelijke doek en kies een wikkel- en knoopmanier die zo min mogelijk lagen stof geeft. Doe de draagbaby enkel een hemdje aan of helemaal niets anders dan de luier. Zorg ook bij de gedragen baby voor een goede bescherming van het hoofd tegen directe zonneschijn. Kleine kinderen lopen veel sneller risico op oververhitting dan onderkoeling. Bij hoge buitentemperaturen kan een baby, dreumes of peuter het al snel te warm krijgen. In combinatie met veel zon en weinig drinken ligt een zonnesteek op de loer. Een zonnesteek bij een klein kind is al vrij snel een mogelijk levensbedreigende toestand.

Naast het vermijden van te veel lagen textiel en directe zon is vooral ook de vochtinname belangrijk. Kinderen die borstvoeding krijgen, hebben het daarbij makkelijk. Hun favoriete voedsel is ook hun favoriete drank en de beste rehydratievloeistof die er bestaat. Zorg ervoor dat de baby op warme dagen zoals vandaag elk uur aan de borst gaat. Het hoeven niet allemaal grote voedingen te zijn, maar elk uur een beetje vocht is de zekerste manier om uitdroging te voorkomen. Kinderen tot zes maanden hebben niets anders nodig dan moedermelk, ook als het heel erg warm is. Door heel vaak aan te leggen past de melkproductie zich snel aan de toenemende vraag aan. Houdt de luiers goed in de gaten: even vaak als anders een bijna kleur- en geurloze plasluier betekent dat er genoeg vocht binnenkomt. Leg vaker aan als de plasjes minder of donkerder worden. Ook mama’s plas moet bleekgeel en niet sterk geurend blijven. Anders is meer vocht nodig. Bedenk dat je voor twee zwetende mensen moet drinken.

Goede dorstlessers voor voedende moeders (en andere mensen) zijn behalve gewoon water, water met vruchtensap (probeer eens een theelepel citroensap in een glas koel kraanwater!), kruidenthee (neem wisselende kruiden), ijsthee (zelf gemaakt van sterke thee naar keuze met citroen of ander vruchtensap en weinig zoetmiddel, ’s morgens een grote kan maken en in de koelkast bewaren; serveren met veel ijsblokjes), bouillon (belangrijk voor het aanvullen van zouten). Borstkindjes die ook al ander eten bij krijgen, kunnen ook van deze dingen drinken, mits verdund met water. Maar ook voor hen is borstvoeding de beste dorstlesser. Kindjes op de kinderopvang krijgen wat vaker een flesje moedermelk. Alleen als er onvoldoende voorraad is voor meer moedermelk, krijgen deze kleintjes eventueel een beetje water erbij.

Voor grotere kinderen is een ijsje erg lekker natuurlijk. Niet dat je het er minder warm van krijgt, maar gewoon voor het lekker. Gekocht ijs zit vol met suiker en vaak allerlei toevoegingen om de structuur goed te houden tijdens transport en opslag. Zelf ijs maken is heel eenvoudig en je weet wat erin zit. Het makkelijkste ijs is bevroren moedermelk. Doe de melk in een waterijsjesvorm, zet de stokjes erin en laat een paar uurtjes bevriezen. Alleen bevroren moedermelk in huis? Geen probleem. Laat het half ontdooien tot het traag vloeibaar is, giet het dan in de vormpjes, stokjes erin en weer laten bevriezen. Ja, dat mag. Wist je trouwens dat je verbrande kinderhuidjes (als ze toch te lang in de zon speelden) kunt insmeren met een klontje moedermelkijs? Het ijs koelt en de melk ondersteunt de genezing bij eventuele ontstekingsprocessen.

Voor de grotere kinderen kun je eenvoudig vruchtenijs maken ook als je geen ijsmachine hebt. Snijd goed rijp fruit in kleine stukjes (of gebruik bessen, frambozen, aardbeien, bramen) en leg het naast elkaar op en bord/bakplaat in de vriezer. Als het bevroren is met de staafmixer of in de blender pureren. Eventueel een beetje volle yoghurt erin meedraaien. Direct serveren in een mooi glas met een lange lepel, een rietje en een parasolletje. (Nou ja, dat laatste is niet noodzakelijk natuurlijk, maar maakt het wel erg feestelijk.)

Een fijne, zonnige dag gewenst. Houd je hoofd koel.

Kleintjes S: In de zomer: geen extra water bij borstvoeding geven
Meer lekkere ijsrecepten op mijn Pinterest board Kitchenworks<>

Nat

Foto: Gene Kelly als Don Lockwood in  Singin' in the Rain (1952)

Het is alles bij elkaar maar een natte bedoening geweest de laatste tijd. Mijn tuin vaart er wel bij, hoewel de planten zich min of meer verliezen in groot groeien en groei worden en vergeten dat er ook bloemen moeten komen. Het groen van de planten zingt in de regen en danst door de regen, maar de bloemen hebben het er niet zo op, die wachten met smart op zon, licht en warmte. De kleine driekleurige viooltjes en de verlegen lichtblauwe vergeet-me-nietjes doen dapper hun best, maar voor de rest is de tuin één groot groen en groener oerwoud. Niks mis met groen, groen is goed, maar ik zie toch ook wel graag wat meer kleuren. De tijm en de bieslook, waar ik liever geen bloemen in zie, vouwen hun lila bloempjes dan weer wel open. Nat, natter, natst. Maar ik klaag niet, nat is goed, het leven op aarde bestaat voor het grootste deel uit water. Ook mensen. Ook mensenmelk.

Moedermelk is nat, heel erg nat. Als je alle vaste delen uit moedermelk weghaalt, houdt je van elke deciliter nog bijna 90 milliliter water over. (Ter vergelijking: bij de melk van een zadelrob vind je per deciliter melk maar een halve deciliter water.) Water is daarmee het belangrijkste bestanddeel van moedermelk. Natuurlijk is het water de drager van de andere nutriënten, maar het water zelf is ook essentieel. Water is nodig voor de spijsvertering en voor het afvoeren van afvalstoffen. Die afvalstoffen zitten in de ontlasting, in de urine, in de uitgeademde lucht en in zweet. Een zuigeling heeft daarvoor gemiddeld ¾ tot 1 liter water per dag nodig. Bij warm weer is dat wat meer, omdat dan de verdamping via de huid sterker is.

Mensen zijn geneigd ervan uit te gaan dat dat extra uitgedampte water met kraanwater (of flessenwater) moet worden aangevuld. Voor kinderen die kunstvoeding krijgen kan dit waar zijn, want alsmaar meer kunstvoeding geven heeft zeker nadelen op korte en lange termijn. Kindjes die borstvoeding krijgen, hebben bij warm weer meer borstvoeding nodig. Ze krijgen daarmee behalve het zuivere water ook de extra verloren gegane mineralen (zouten) terug. Een tekort aan mineralen is potentieel gevaarlijk voor een zuigeling, in wiens lichaam de verhoudingen nog veel gevoeliger liggen dan in een volwassen lijf.

De borstvoedingcampagne van Kenniscentrum Borstvoeding heeft deze maand als thema ‘’Geen water bij hogere temperaturen’’. En hoewel het er nu nog niet zo uitziet, ook deze zomer zullen er dagen van extra warm weer zijn. Maar ook in andere omstandigheden kan de temperatuur bij kinderen voor extra vochtverlies zorgen. Denk aan stress waarbij een kindje zich helemaal opfokt, en ziekte met koorts. Kindjes worden ook regelmatig te warm gekleed en te warm te slapen gelegd. Let bijvoorbeeld ook eens op hoeveel lagen stof een, dicht tegen het warme moederlijf, gedragen baby in een lange draagdoek heeft (paar laagjes kleren en een paar laagjes doek). Een extra slok aan de borst kan dan geen overbodige luxe zijn.

Campagne 'Borstvoeding is de norm': Geen water bij hogere temperaturen
Eurolac Flits! met label of zoekterm water, dragen, warmte. Deze links leiden elk naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

Koud

Foto: Voor moeder IJsbeer met haar kleuters aan de borst mochten de winters wel weer langer en kouder worden
Winter is in het museum bijgezet* alsof het om een uitstervende soort gaat. Met weemoed denken we terug aan winters van weleer zoals die in de schilderijen van de grote meesters werden vastgelegd en nu weer in het Openluchtmuseum tot leven lijken te komen. Met een kunstijsbaan en een kunst-slee-baan. Zulke winters, dat zien we niet meer, zeggen we met nostalgische blik tegen elkaar. En eerlijk gezegd mogen we daar blij om zijn. Want die zo romantisch ogende winters op de schilderijen waren in de realiteit een stuk minder gezellig. Als je geld had was het nog wel wat. Als je een dienstje had in een rijk huis was het ook best te doen, nadat je in de vroege morgen het ijs op het water in je waskom had stukgeslagen. Maar arbeiders en nog armeren in de steden en de boerenarbeiders en keuterboertjes op het platteland waren niet blij in de winter. Voor hen geen schaatsfeesten met koek en zopie. Voor hen was er net zo hard werken als anders, met net zo weinig en minder eten en kou. Voor hun kindjes ijsrandjes langs de natte luier in de ochtend. Maar mooi is het natuurlijk wel, zo’n kerstkaart-winterland.
Een beetje kou kan ook best heel gezond zin. Een stevige wandeling in een knisperende vrieslucht onder een helder winterzonnetje daar kan een mens helemaal van opknappen. Het lijkt de kwakkelweervirusjes goed weg te jagen. Naar men zegt houdt een stevige vorst de schadelijke insecten voor het volgende agrarische seizoen in toom. Als ik zelf moet kiezen tussen wat te warm en wat te koud, zal het dat laatste zijn. Zelf houd ik eigenlijk wel van kou en als ik niet lekker ben is kou vaak beter dan warmte. Vooral hoofdpijn vraagt om toevoer van iets kouds op het hoofd en een eerder koele omgeving beperkt de ellende van verstopte neuzen en wattenhoofden. En als ‘dame van zekere leeftijd’ heb ik met mijn dekens een haat-liefde verhouding: ze geven lekker zwaar op me een geborgen nestje, maar het is zo vreselijk warm zolang de buitentemperatuur boven nul is. En mijn bedgenoot met een hoog-afgestelde thermostaat mag bij het slapen goed aan zijn kant van het bed blijven.
In de geneeskunde wordt kou ook gebruikt als behandelmethode. Het is vrij standaard om bij alle ontstekingsprocessen en zwellingen koudebehandelingen in te zetten. De reguliere geneeskunde gaat uit van het principe van bestrijding en bestrijding gaat uit van tegenstellingen. Bij ontstekingsprocessen komt warmte vrij en dus wordt die warmte bestreden. Met kou, met ijs zelfs. En meestal werkt dat ook: de temperatuur neemt af, de zwelling slinkt en de genezing lijkt compleet. Wat daarbij wordt vergeten is dat de warmte bij ontstekingen niet de oorzaak van het probleem is, maar een manifestatie van het eigen genezende vermogen van het lichaam. Bij verbranding is de hitte wel degelijk de oorzaak van het probleem en die hitte moet worden gekoeld om het proces te stoppen. Waar hitte de ziekte is, is koude een oplossing. Maar bij een ontsteking is de warmte die het lichaam zelf genereert deel van de oplossing. Ga je dat koelen, dan frustreer je werking van het lichaam.
Een ontsteking is een reactie van het lichaam op iets wat niet klopt: een verwonding, druk, vreemd voorwerp, infectie. Er zal meer bloed naar het getroffen gebied stromen, zoals de hulpverleners naar een rampgebied. Bij rampenhulpverlening kan het gebied geel kleuren door de kleding van de hulptroepen en een ontstekingsgebied wordt rood (rubor) door de toevoer van bloed. Door de toename van bloed wordt ook de temperatuur ter plaatse hoger (calor): er wordt gewerkt en daarbij komt energie vrij. Dit wordt nooit hoger dan de temperatuur die de cellen van het lichaam kunnen verdragen, maar voor sommige pathogenen kan dat te heet onder de voeten worden. Waar gewerkt wordt komt afval vrij en dat moet worden afgevoerd. Daarom is er in een ontstekingsgebied ook meer lymfeactiviteit en de daarmee gepaard gaande extra vochtophoping (tumor). Deze verhoogde activiteit en de druk op de omringende weefsel veroorzaakt ten slotte de pijn (dolor).
De toevoer van koude op een ontsteking zal de temperatuur laten dalen, vermindert de bloedsomloop (door vernauwing van de bloedvaten) en de zwelling en daarmee de pijn. De patiënt voelt zich beter. Maar de oorzaak is niet weggenomen en dus kan de ontsteking terugkomen of het lichaam kan andere manieren zoeken om de oorzaak te bestrijden. Dit zijn meestal minder effectieve manieren en ze kunnen de situatie verergeren. Vooral bij de steriele ontsteking in de lacterende borst, de mastitis of borstontsteking, is dit het geval. Een borstontsteking is vrijwel altijd een reactie op een verstopping of andersoortige blokkade in het melkklier- en kanalen systeem. Achter de blokkade hoopt zich melk op die niet weg kan. Uiteindelijk zal de melk worden geresorbeerd, maar meestal zal de melk eerst indikken, een klont vormen als een soort kwark of hangop (gestremde melk waar het vocht is uitgehaald). Dit vormt een verdikking in het melkkanaal waardoor er druk op de omringende weefsels optreedt. Deze druk is de trigger voor de ontstekingsreactie.
Toevoer van koude zal de bloedsomloop verminderen, maar mogelijk ook het melkkanaal laten verkrampen, waardoor nog minder melkstroom mogelijk is. Ondertussen zal er meer en meer melk achter de verstopping worden verzameld en indikken. In een echte borstontsteking, waar ondertussen behalve plaatselijke temperatuurverhoging ook koorts bij kan optreden, kan de melk op een andere manier gaan stremmen. Er worden dan strengen van gaar-wordende eiwitten gevormd die het uiterlijk van dikke rijstvermicelli hebben. Indien de verstopping niet wordt opgelost, en als daarbij de eigen verdediging van het  lichaam wordt onderdrukt, kan er bij de ontsteking een bacteriële infectie komen. De warme en extra kwetsbare weefsels zijn een bacterie-paradijs en de afweer van het lichaam is nu even ergens anders op gefocust. Een bacteriële infectie kan over gaan in een abces.
Zoiets gaat niet in je kouwe kleren zitten en het kan een zorgverlener zeker net koud laten. De juiste behandeling van de beginnende borstontsteking is dus niet koude toevoeren, maar zorgen dat die verstopping los komt. De melkstroom aan de gang houden, vaak voeden en/of kolven, masseren en warmte om alles open te zetten. tussen de voedingen door kan de pijn en de zwelling iets worden gesust door koele kompressen, terwijl de moeder zoveel mogelijk rust neemt. Rust nemen bij ziekte is niet erg modieus, maar wel effectief. Het zorgt ervoor dat het lichaam alle beschikbare energie kan richten op het bevechten van de oorzaak van de ontsteking. Oververmoeidheid en stress kunnen ook mede-oorzaken van verstoppingen zijn. Voor en tijdens het voeden, kolven en masseren wordt dan weer volop warmte gebruikt.
*) Beleef in Arnhem de winter van vroeger
WHO: Mastitis, causes and management
Eurolac Flits! met label borstontsteking, mastitis. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.
Van Veldhuizen-Staas: Hulpmiddelen en technieken bij verstopte melkkanalen en borstontsteking

Heet

Foto: Marilyn Monroe als Sugar Kane Kowalczyk en Tony Curtis als Joe in Some Like It Hot (1959)
Het ziet er naar uit dat het vandaag de heetste dag van het jaar gaat worden. Firma Kleef&Plak draaien overuren en de limonade en ijsblokjes zijn niet aan te dragen. Uit de zon, met de voeten in een bakje water doen alsof je er niet bent en wachten tot het overgaat, is voor sommigen het enige dat erop zit. Anderen houden wel van heet en zullen deze dag vieren en het uiterste eruit halen.
Voor degenen die de dag buiten willen doorbrengen zijn er wel voorzorgsmaatregelen die genomen moeten worden. Bedenk dat je niet alleen je kind moet beschermen tegen oververhitting, maar ook jezelf. Een moeder met een zonnesteek kan niet voor haar kind zorgen. Ga tijdens de heetste uren van de dag (tussen tien en drie uur) liever niet naar buiten, maar blijf in elk geval uit de directe zon. Smeer goed tegen zonnebrand, ook als je in de schaduw blijft. Smeer kinderen in met een heel hoge factor of laat ze zonfilter kleding dragen. Hoe lichter de huid van nature, hoe vaker smeren met een hogere factor. Bedek het hoofd (hoe minder/dunner haar hoe belangrijker dit is) met een hoedje, pet, sjaal. Een pet met klep beschermt gelijk ook het gezicht. Span je niet in, ga niet midden op de dag joggen. Drink veel. Heel veel. Water is prima, verdund vruchtensap of thee ook. Zorg dat je de tekenen van zonnesteek [koorts, weinig zweten, misselijkheid en overgeven, versnelde ademhaling en hartslag, hoofdpijn, verwardheid, bewusteloosheid of flauwvallen en spierkrampen of –zwakte] herkent, zodat je er op tijd bij bent als het fout gaat. Bij kinderen die druk aan het spelen zijn kan het soms heel erg snel gaan, vooral als ze vergeten te drinken.
Baby’s die borstvoeding krijgen moeten in deze hitte vooral vaak borstvoeding krijgen. Heel veel kleine slokjes, de hele dag door. Borstvoeding geven als het zo warm is, is niet altijd plezierig, moeder en kind hebben het warm en liggen tegen elkaar aan extra te zweten. Soms voelen moeders het kind haast weg glijden over een vochtfilmpje tussen hen in. Vaak kleine slokjes houden de voedingen kort en soms kan ook een andere houding even verlichting geven. Moeders moeten nu extra drinken: voor hun eigen toegenomen vochtbehoefte door transpireren en voor de extra melk die ze maken om te voldoen aan de toegenomen vochtbehoefte van hun borstbaby. Voeden in het badje in de tuin, in het zwembad of in zee lijkt ook een goed idee. Probeer te voorkomen dat er met de melk ook bad-, zwem- of zeewater binnenkomt. Zeewater is uiteraard veel te zout en bad- en zwemwater zijn niet bepaald schone vloeistoffen. Maar raak ook niet gelijk in paniek als er druppeltjes of een enkel slokje naar binnen glippen. Het is veel te warm om je daar druk om te maken en je melk beschermt je kind ook tegen de besmetting met viezigheidjes in het badwater.
En, niet verklappen tegen de andere deskundigen dat ik dit zeg, maar als je het nu echt heel, heel erg warm hebt en je kindje ook en je smelt letterlijk als je nog een keer in ditzelfde uur borstvoeding zou moeten geven … dan mag je voor een enkel keertje ook best een klein slokje gewoon water geven. Maak je er niet te druk om, daar is het veel te warm voor. Take it easy – keep it cool.
Mayo Clinic Staff: Heath Stroke Symptoms

Borstontsteking

Borstontsteking is een al dan niet geïnfecteerde ontsteking in de lacterende borst. Het gaat gepaard met pijn, rode verkleuring plaatselijke temperatuurverhoging en verhoogde lichaamstemperatuur. Buiten een ziekenhuisomgeving is de oorzaak meestal niet bacterieel van aard, maar volgt de ontsteking op een ophoping van melk. De oorzaken voor deze ophoping kunnen zijn een afknelling (kleding, schoudertas, autogordel, …) of een niet legen van de borst (voeding overslaan, voeding uitstellen, restricties voedingsduur, slechte drinktechniek, …) Het ABM Protocol Mastitis volgt de klassieke aanwijzingen voor behandeling: in de eerst plaats grondig lediging van de borsten, rust, goede voeding en voldoende vocht, en warmte om de melk te laten stromen. Na het legen van de borst kan kou worden gebruikt als pijnstilling. Medicinale ondersteuning kan worden geboden in de vorm van pijnstillers en ontstekingsremmers. Antibiotica zijn pas aangewezen als er duidelijke klinische aanwijzingen voor infectie zijn of als traditionele behandeling niet binnen 24 uur tot verbetering leidt. Voor verstopping die zich niet met deze maatregelen laten lossen kunnen dompelbaden in Zeezout, medicinaal badzout of magnesiumzout helpen. Kompressen van kwark of groene leem worden in de natuurgeneeskunde met succes gebruikt in de behandeling van ontstekingen.

The Academy of Breastfeeding Medicine Protocol Committee: ABM Clinical Protocol #4: Mastitis. BREASTFEEDING MEDICINE 2008, 3(3).

van Veldhuizen-Staas: Hulpmiddelen en technieken bij verstopte melkkanalen en borstontsteking. http://eurolac.net/index.php?p=132