Plantmelk

Foto: Phytolacca Decandra (Amerikaanse Karmozijnbes)

De karmozijnbes of phytolacca is een grote, bossige plant met grote bladeren en onopvallende bloemen. Pas als de bessen rijp worden valt de plant op: diep, donker, puper-rood zijn de bessen die op een soort maiskolfvorm gegroepeerd zijn. Het is een kleur die wordt geassocieerd met bloed. De bessen worden gebruikt om stoffen te verven. De Engelse naam voor phytolacca is ‘’Poke Root’’. Poke komt van de het woord pocan (in een Noord Amerikaanse inheemse taal) met de betekenis bloedrood. De plant heeft van oudsher een belangrijke plaats in de natuurgeneeskunde.

De meeste delen van de plant zijn giftig, hoewel de jonge scheuten kunnen worden gegeten als groente. Giftige planten zijn vaak in heel kleine doses juist geneeskrachtig en dat geldt voor de karmozijnbes ook. Het kan worden gebruikt als braakmiddel na het inslikken van vergif, maar de grens tussen een therapeutische dosering als braakmiddel en een dodelijk middel met heftige braken en fatale diarree is maar erg klein. Het wordt daarom over het algemeen niet in die hoedanigheid gebuikt. De onderdrukkende werking op het hart en de ademhaling, het gehoor en het zicht maken het ook eerder een gevaarlijk middel, waar makkelijk meer kwaad dan goed mee wordt gedaan.

In heel kleine doseringen echter, bij voorkeur in lage homeopathische verdunningen, heeft phytolacca verbazingwekkende kwaliteiten. Het geneest niet zelf, maar zet het lichaam aan tot zelfgenezing door het inwerken op de metabolische processen (men noemt dergelijke kruiden alteratief). Het heeft als zodanig een regulerende werking op de functie van het lymfesysteem.

Door de alteratieve invloed op met name het lymfesysteem is het een goed ontgiftingsmiddel en heeft het een gunstige invloed op ontstekingsprocessen. Afvalstoffen worden door het lymfesysteem afgevoerd. Bij ontstekingsprocessen is er veel afval om te verwijderen en een niet goed werkend lymfesysteem kan daar moeite mee hebben. In plaats van het wegwerken van een probleem wordt de ontsteking dan zelf het probleem.

Phytolacca is een uitstekend middel om te gebruiken bij een verstopt melkkanaal en een borstontsteking. De alteratieve werking zorgt voor een goed functionerend lymfesysteem dat het afval van de ontsteking snel en goed kan afvoeren. Gebruik nooit meer dan de op de verpakking aangegeven dosis!

Natuurlijk moet ook de oorzaak voor de verstopping of de borstontsteking worden aangepakt, anders kun je aan de gang blijven. Over het algemeen is de uiteindelijke oorzaak voor verstopping en borstontsteking stilstaande melk (melkstase). Dit kan door te veel melk, overslaan van voedingen of obstructies. Zorg voor vaak voeden of kolven, rust en warmte. Een dompelbad in zout water kan vastzittende melk weer aan het stromen krijgen, evenals warme, vochtige kompressen. Wat geraspte verse gember in het kompres geeft nog beter resultaat. Voor wie meer van koel houdt kan een kwarkkompres of een pleister van groene leem veel goed doen.

Wie een borstontsteking heeft is ziek en moet naar bed. Met kind. Laat je verwennen met kopjes thee, een krantje en versgeperst sap. Houd je kind dicht bij je en voed om de haverklap en dan nog eens en doe heel veel dutjes tussendoor samen met de baby.

Slot en sleutel

Na pijnlijke en kapotte tepels is pijn in de borst, inclusief verstopte melkkanalen en borstontsteking, het meest voorkomende probleem bij borstvoeding. Soms is de oorzaak voor de pijn overduidelijk: er is een verstopping of een ontsteking of een infectie. Andere keren is er geen direct aanwijsbare oorzaak. In sommige gevallen kan de pijn worden verklaard als napijn of  als een soort fantoompijn na een eerdere ontsteking of verwonding. Soms kan het een uitstralende spierpijn zijn als gevolg van een ongemakkelijke houding bij het voeden of het aanspannen van spieren door stress of in reactie op andere pijn. Behandeling van de stressveroorzakers of hulp van een fysiotherapeut of een ergotherapeut voor het verbeteren van de houding kunnen dan de oplossing bieden. Sommige mensen kiezen liever voor en chiropractor of manueel therapeut voor het losmaken van op slot zittende spieren en gewrichten die pijn veroorzaken.

Wanneer de pijn wordt veroorzaakt door een borstontsteking is er meestal sprake van een ontstekingsreactie. Een ontsteking is een reactie op iets in het lichaam dat niet goed is: een verwonding, druk o de weefsels en dergelijke. Het lichaam wil dat wat verkeerd is wegnemen en gebruikt daarvoor de sleutels dolor (pijn), calor (warmte),tumor (zwelling) en rubor (roodheid). De pijn is een markeersleutel: het geeft de boodschap aan de eigenaar van het lichaam dat er iets fout is. De pijn zelf is dus niet het probleem, maar slechts de waarschuwing. De andere drie sleutels gaan over omstandigheden waaronder de probleemoplossers van het lichaam, bijvoorbeeld leukocyten (witte bloedcellen), het beste werken: extra vocht voor de aan- en afvoer van hulptroepen en afval, warmte voor een plezierig werkomgeving en roodheid als indicatie van extra bloedtoevoer. Ontstekingen worden vaak verward met infecties en daarom staan behandelaren vaak al snel klaar met antibiotica om de bacteriën die de meeste infecties veroorzaken te bestrijden.

Onderzoek van onder ander Witt et al (2013) toont aan dat lacterende vrouwen met persisterende pijn in de borsten zonder in tekenen van acute infectie en hoger bacterietelling hebben van Staphylococcus aureus dan vrouwen zonder pijn, maar niet van Enterobacter species en coagulase-negatieve Staphylococcus (CNS). De vrouwen met pijn  hadden in hun geschiedenis een hogere incidentie van mastitis, kapotte tepels en andere borstvoeding problemen. De correlatie van mastitis met S aureus wijst op de behoefte aan meer duidelijkheid over de juiste antibioticum behandeling. Op dat gebied voerden Shayeseh cs (2013) een Cochrane review uit. Zij kwamen tot de conclusie dat er veel meer gericht onderzoek nodig is naar de antibiotische behandeling van mastitis, omdat het beschikbare onderzoek noch het succes noch het falen van dit soort behandeling bevestigt.

Dus antibioticum is niet de eerste lijn van handelen pijn in de borst, die wordt veroorzaakt door verstoppingen en borstontsteking. Wat dan wel? Wel, als de borst op slot zit (er zit melk in, die er niet uit kan, de boel zit vast en gaat niet open) moet je de sleutel zoeken die erop past. Het slot moet los, de melk moet weer kunnen stromen. Als het slot verstopt zit, is soms een drupje olie nodig om de sleutel te kunnen draaien. We zoeken dus naar manieren om de verstopping op te lossen en de melk vrijelijk te laten stromen. Bij wijze van de druppeltjes olie kan lecithine (voedingssupplement) worden ingezet en een extra boost met vitamine C. Lecithine voorkomt kloddervorming in de melk en vitamine C ondersteunt het genezingsproces bij ontstekingen. Bij recidiverende (steeds terugkerende) ontstekingen kan eens gekeken worden naar de hele vitaminestatus en kan (tijdelijk) een vitamine-mineralencomplex worden overwogen. Dit geneest niet direct zelf, maar ondersteunt het zelfgenezende vermogen van het lichaam en verhoogt de weerstand.

Om de verstopping te lossen, beginnen we met vaak aanleggen van een goed drinkende baby. Bij een nog niet erg vastzittende verstopping is een krachtige toeschietreflex vaak al voldoende om de prop eruit te duwen en de melkstroom weer op gang te krijgen. Als de baby niet goed drinkt, of de verstopte borst weigert of gewoon geen zin heeft, dan kan een goede kolf of afkolven met de hand* in combinatie met massage* goed werken. Een oxytocine neusspray (doktersrecept) kan zorgen voor een krachtiger toeschietreflex. De stress van pijn in de borst kan de eigen toeschietreflex tijdelijk wat verminderen. Zorg voor een warme borst wanneer de baby gaat drinken, bij massage en bij kolven. De warmte zorgt voor en betere melkstroom door het ontspannen van de weefsels. Gebruik alleen kou als dat nodig is voor pijnbestrijding en nooit direct voor het kolven of voeden.

Wanneer voeden, masseren en kolven onvoldoende of geen resultaat geeft, zit de borst kennelijk vaster op slot dan eerst gedacht en is meer overredingskracht nodig. Een zoutwaterdompelbad is van dat extra smeermiddel om het slot open te krijgen. Het is niet elegant en ook niet erg handig om te doen, maar zeer effectief. Los 30gram zeezout, speciaal badzout* of magnesiumzout (Epsom salt) per liter zeer warm water (voeg desgewenst een klein handje kamillebloemen* toe), in een teiltje of kom groot genoeg om de borst of borsten in te hangen. Het water moet zo warm zijn dat het nog net niet oncomfortabel is. Het voorover hangen, de warmte en het zout zetten allemaal tot stromen. Tijdens het weken worden de borsten met twee handen gemasseerd, krachtig, maar niet pijnlijk, vanaf de basis naar de tepel, met extra aandacht voor de verstopte plaats. Zorg voor goede tegendruk achter de verstopping. Het masseren kan ook worden afgewisseld met het weken. Houd in dat geval de borst die dan niet gemasseerd wordt warm met een in het zoute water gedoopte doek die wordt afgedekt met keukenfolie en een handdoek.

Na het weken en masseren en kolven (melk van de zoutwaterborst weggooien!) kan de borst worden afgespoeld en de baby worden aangelegd. Zo nodig later op de dag herhalen, en zo vaak daarna tot de borst weer helemaal van het slot is en de melk vrijelijk stroomt. De pijn is waarschijnlijk direct minder als de verstopping weg is, maar kan nog een poos blijven na-ijlen alsof er een blauwe plek zit.

Academy of Breastfeeding Medicine Protocol Committee: ABM clinical protocol #4: mastitis. Revision, May 2008. Breastfeed Med. 2008 Sep;3(3):177-80. doi: 10.1089/bfm.2008.9993.
Witt A, Mason MJ, Burgess K, Flocke S, Zyzanski S: A Case Control Study of Bacterial Species and Colony Count in Milk of Breastfeeding Women with Chronic Pain. Breastfeed Med. 2013 Jun 21. [Epub ahead of print]
Shayesteh J, Ng Chirk Jenn N, Teng Cheong Lieng T: Antibiotics for mastitis in breastfeeding women. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2013:2
*) www.eurolacwinkel.nl: Instructiekaart/infoblad ‘Borst- en buikjesmassage’, ‘Afkolven met de hand’; Massageolie B&B; Badzout Goudhaartje; kamillethee (gedroogde kamillebloemen).

Fee

Foto:  Jennifer Saunders geeft stem aan Fairy Godmother, een boze variant van de goede fee of petemoei in Asssepoester, in  Shrek 2 (2004)

Het was weer eens zo ver. Ik dacht: ‘’Als ik nu eens een toverfee was, met zo’n aardig sprankelend toverstokje en dat ik dan een moeder één wens mocht toestaan. En dat dan de borstvoeding als bij toverslag gewoon lekker en vooral probleemloos zou gaan verlopen.’’  Ik zou het die moeder zo gegund hebben. Haar kindje was een guitig kijkend, grappen makend elfje van net een jaar oud, met de stralendste glimlach ooit, volop de wereld en haar wonderen ontdekkend samen met haar grote beschermer, de Toypoedel. En eigenlijk ging het allemaal prima: kindje dronk lekker, groeide goed, ontwikkelde zich uitstekend. Vindt het heerlijk aan de borst en drinkt, voor een peutertje, met een mooie grote mond, tong breed onder de borst. Perfect, alles perfect, behalve de pijn aan die ene tepel. Bij het voeden, na het voeden en voor het voeden. En tussendoor. Een minuscuul klein propje op de tepel was de boosdoener. Ik had mijn leesbril en een vergrootglas nodig om het te zien. Niettemin deed het de moeder pijn als een zwerende vinger. Het leek verdacht veel op het vloek van een boze fee.

Zulke situaties zijn uitermate frustrerend. Moeder had werkelijk alles wat ik aandroeg al geprobeerd, allemaal met slechts tijdelijk resultaat. Kolven, aanleggen en meer aanleggen, lecitine, andere houding, andere richting, kolven met een kolf en met de hand, massage en weken in zout water. Het nodige prutswerk met een fijne pincet had een oogst aan korreltjes en sliertjes opgeleverd, maar niets definitiefs en al helemaal nooit met een definitief wegblijven van de pijn. Geen tekenen van borstontsteking, geen zwelling, geen harde plekken. Altijd aan dezelfde borst en op dezelfde plaats. We zijn wat mogelijke oorzaken langs gegaan, maar die leverden niets op waar iets aan kon worden gedaan (eerdere kwetsuren kunnen veranderingen aan het weefsel achterlaten, maar dat kun je niet veranderen). Echt een vloek van de boze fee: niet terug te draaien.

Gelukkig kan ik het leed van de vloek van de boze fee wel een beetje verzachten. Houdingen, manieren om het kindje te overtuigen een heeeeel grote hap te nemen zodat haar kaken goed achter de tepel komen, manieren voor massage en warmte en weken. En uitleggen wat mogelijke oorzaken zijn. Begrip van eens situatie kan het leed verminderen. Mijn vermoeden is dat moeder van nature een variant melkkanalen heeft die wat krapper van doorsnede is dan gemiddeld, het weefsel mogelijk net even minder elastisch en melk die makkelijk indikt. Dit in combinatie met mogelijk litteken weefsel door vroegere borstontstekingen kan ervoor zorgen dat er heel eenvoudig melk in de nog wat smaller toelopende tepeluitgangen van de melkkanalen blijft zitten en aan de wanden koekt. Als er vervolgens niet heel frequent voor een melkstroom wordt gezorgd, kan het melkkanaaltje makkelijk dichtslibben. Dit geeft druk op de weefsels en een kleine ontstekingsreactie die pijn veroorzaakt. Het wordt telkens geen echte borstontsteking, omdat bij het drinken of kolven er weer een doorgang wordt gecreëerd en de melk weer min of meer kan stromen. Maar de vernauwing blijft en de vloek van de boze fee wordt nooit helemaal opgeheven.

Was ik maar de opperfee met het machtigste toverstokje en kon ik maar de boze feeën en hun werk overstemmen. Helaas, zo min als de boze fee niet bestaat en wat haar vloek lijkt gewoon domme pech is, zo bestaat er ook geen opperfee met een machtig toverstokje om alle problemen weg te wuiven. Maar dagdromen over ‘wat-als …’’ kan ik wel.

Zout

Foto: Goudhaartje badzout
Het begon allemaal met zout. De mevrouw die aanbelde begon over zout. Badzout. Badzout in de Eurolac Web Winkel. Want mevrouw haar loket had een anonieme klacht binnengekregen over dat badzout. Over de aanprijzing van dat badzout om precies te zijn. Dat badzout werd namelijk aangeprezen als middel bij het helpen oplossen van vastzittende verstoppingen in voedende borsten en vastzittende borstontstekingen. En dat zijn gezondheidsclaims. Die gaan over geneeskracht. En ook al weet ieder kind dat je met een ontsteking in een zoutwater badje gaat, met zout water spoelt of gorgelt, je mag dat niet zomaar op een etiket met zeezout met kruiden zetten. Dat mag pas als je na uitgebreide dubbelblind gerandomiseerde prospectieve gecontroleerde onderzoeken hebt aangetoond. En als vervolgens een overheidsloket de claim op basis van die onderzoeken toekent. Als u, lieve lezer, de winkel van Eurolac opbelt en vraagt naar ontstekingen, verstoppingen en zeezout, dan kan en mag ik u daar haarfijn alles over uitleggen. Maar het mag niet op het etiket en niet op de productinformatie in de winkelomgeving.
Laten we nu dan even voor de grap doen alsof u mij opbelt en mij vraagt om uitleg over verstoppingen en vastzittende borsten en zeezout en kruiden. Dan zou ik u het volgende antwoorden.
Zout wordt door zowel door reguliere artsen als natuurgeneeskundigen aanbevolen voor het zuiveren van infecties en ontstekingen. Het zout onttrekt vocht en afvalstoffen aan het lichaamsdeel dat eraan wordt blootgesteld. Meestal wordt uitgegaan van een fysiologische zoutoplossing, dat wil zeggen 9 gram zout per liter water. Sommigen adviseren een sterkere oplossing, bijvoorbeeld een die overeenkomt met het zoutgehalte van gewoon zeewater. Eén liter zeewater bevat ongeveer 35 gram zouten: 24 gram natriumchloride, 5 gram magnesiumchloride, 4 gram natriumsulfaat, 0,7 gram calciumchloride, 0,8 gram magnesiumbromide en ongeveer 0,5 gram sporen van andere mineralen. Gewoon keukenzout is zuiver natriumchloride, in zeewater zitten veel meer zouten ofwel mineralen. Veel deskundigen raden daarom aan liever zeezout te gebruiken voor zoutwaterbaden dan keukenzout. Aan keukenzout is meestal ook jodium toegevoegd, wat niet voor elke toepassing een pluspunt is.
Zeezout toegevoegd aan badwater is al een oud gebruik. Het reinigt het lichaam zonder zeep en droogt de huid niet zo uit. Daarnaast is het zout een mooie drager voor kleurige en geurige toevoegingen of geneeskrachtige tincturen of tonicums. Kleuren en geuren maken van het gewone zoute water een luxe bad, kruiden, tincturen en tonicums maken het naast verzorgend ook geneeskrachtig. Zo zijn roos en citrusvruchten erg geschikt voor een opwekkend ochtenbad, terwijl lavendel een rustgevend avondbad biedt. Kruiden zoals kamille en goudsbloem ondersteunen en versterken de zuiverende werking van zout. Een dompelbad van zeezout met goudsbloem en kamille (in zeewatersterkte) is daarom met name geschikt voor het ondersteunen van de behandeling van hardnekkig verstopte melkkanalen en borstontsteking. De warmte van het water ontspant zowel de vrouw zelf als de weefsels in haar borst. De algehele ontspanning kan de toeschietreflex weer op gang helpen die door de stress en pijn van een borstontsteking verminderd kan zijn. De ontspanning in de borst zelf zorgt dat er meer ruimte komt in de melkkanalen om de melk te laten stromen en proppen ingedroogde melk mee te voeren. Het zout en de goudsbloemextracten onttrekken eventuele afvalstoffen van het ontstekingsproces en het zout onttrekt overtollig en opgehoopt vocht. Vochtophoping is een normaal bijverschijnsel van ontstekingen, dat er in de ontstoken borst voor zorgt dat de melkkanaaltjes een beetje worden dichtgedrukt en de melk minder goed kan stromen. Het omlaag hangen en bungelen van de borsten in het dompelbad, samen met een massage in de richting van de tepels moedigt allemaal aan tot het stromen van de melk en het lossen van de verstopping.
Natuurlijk is voorkomen altijd beter dan genezen. Vaak voeden en voorkomen dat de borsten worden afgekneld zijn de beste preventie. Eventueel knobbels en harde schijven kunnen worden weggedronken en gemasseerd voor ze gaan vastzitten. Maar als onverhoopt toch de hele boel gaat vastzitten is zo’n zoutwaterdompelbadje een goed hulpmiddel om het weer los te krijgen.
Badzout zonder kunstmatige kleur- en geurstoffen en met toevoeging van natuurlijk goudsbloem en kamille is ook heel geschikt voor een babybadje. Dan in de fysiologisch zout sterkte van 9 gram per liter of de helft daarvan. Zacht voor het tere babyhuidje en geen ramp als er per ongeluk een druppeltje doorgeslikt wordt. Zonder parfum blijft de baby na zo’n Goudhaartje badje lekker naar zichzelf ruiken. Baby’s eigen geurtje laat bij zijn moeder de melk en de liefde vrijuit stromen. Goudhaartje Badzout is ook heel geschikt voor het maken van een fysiologische zoutoplossing (9gram per liter), waarin een watje, tissue of doekje gedoopt wordt, voor schoonmaken van de billetjes bij het verschonen. Maak een liter Goudhaartje waswater en bewaar dit in de koelkast. Doe elke ochtend de hoeveelheid die voor een dag nodig is in een klein bakje met deksel en bewaar dat op de commode.
Eurolac Flits! met label borstontsteking, verstopping. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatsjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

Opening

Afbeelding: de nieuwe praktijk is geopend.
Vandaag heropent Eurolac, Praktijk voor lactatiekunde en Eurolac Webwinkel. De kennis en hulpmiddelen kunnen weer gaan stromen na een stop van 3 weken. Ook bij borstvoeding is er soms een heropening nodig. Als er om de een of andere reden een belemmering is in de vrije melkstroom kan er een ophoping van melk ontstaan. De borst lijdt als het ware aan indigestie en gaat opspelen. Een door verstopping opspelende borst krijgt ontstekingsreacties: dolor (pijn), calor (warmte), tumor (zwelling) en rubor (roodheid). Oorzaken voor belemmering van de vrije melkstroom zijn afknelling van de melkkanalen en onvoldoende leging van de borst. De melk gaat weer stromen door de belemmering op te heffen en door afname van melk de stroom op gang te brengen.
Melkkanalen kunnen door allerlei oorzaken worden afgekneld. Tijdens stuwing kan een passende beha ineens te klein zijn, waardoor de randen in de borst drukken. De riem van eens schoudertas of de autogordel kunnen ook hardnekkige indrukkingen van de borst op telkens dezelfde plaats veroorzaken. Afknelling van een heel andere orde kan een stoot of stomp tegen de borst zijn. Dit kan een beurse plek geven met een ontstekingsreactie. De zwelling van die ontsteking kan een melkkanaal dichtduwen. Littekens van oude verwondingen of operaties kunnen melkkanalen versmallen, zodat ze makkelijk verstopt raken of er kan kapselvorming optreden en dat kan ook melkkanalen verminderd doorgankelijk maken of de ruimte om uit te zetten tijdens de toeschietreflex beperken.
Onvoldoende leging van de borst kan op verschillende manieren tot verstopping leiden. Melk die niet wordt afgenomen blijft in de borst achter en hoopt zich op. Dit kan druk op de weefsels geven met een ontstekingsreactie als gevolg. De zwelling die daarmee gepaard gaat zorgt voor dichtduwen van de melkkanalen en onvoldoende ruimte om uit te zetten bij de toeschietreflex. Dit bemoeilijkt dan het stromen van de melk, waardoor er een grote kans is dat er melk achterblijft en het proces zich herhaalt. Een andere oorzaak zou kunnen zijn dat melk die in de melkkalen achterblijft indikt en een klont vormt die het melkkanaal afsluit. Daarachter hoopt zich meer melk op die ook kan indikken. De opgehoopte melk veroorzaakt een ontstekingsreactie met zwelling en nog meer druk op het melkkanaal, enzovoorts.
Voorkomen is beter dan genezen en open houden is dus beter dan heropenen van de melkkanalen. Hoe dan ook: melk heeft openingen nodig om te kunnen stromen en stromende melk houdt de melkkanalen open. Vrije borsten zonder knelpunten en frequente en goede leging van de borsten houdt de boel aan de gang. Mocht er toch eens een verstopping zijn, zoek dan naar de oorzaak en neem deze weg. Vooral bij verstoppingen van de hele borst (vastzittende borsten na stuwing bijvoorbeeld) is wel eens hulp nodig om het slot te openen*.
WHO: Mastitis: causes and management. WHO/FCH/CAH/00.13
The Academy of Breastfeeding Medicine Protocol Committee: ABM Clinical Protocol #4: Mastitis. BREASTFEEDING MEDICINE,  3(3), 2008. DOI: 10.1089/bfm.2008.9993
*) van Veldhuizen-Staas G: Hulpmiddelen en technieken bij verstopte melkkanalen en borstontsteking. Gepubliceerd online, 2010
Eurolac Flits! met label borstontsteking, mastitis