Pagina's

Eurolac!

Een blog met (bijna) dagelijkse columns over borstvoeding, hoe het gaat, hoe het ook zou kunnen. Discussie, ironie, satire en parodie worden als stijlbloemen niet verguisd, naast gewone recht-toe recht-aan informatie.
Posts tonen met het label gedrag. Alle posts tonen
Posts tonen met het label gedrag. Alle posts tonen

woensdag 21 augustus 2013

Gelijkenis

Foto: De Gebroeders Baldwin: William Baldwin, Stephen Baldwin, Alec Baldwin en Daniel Baldwin

‘’Als je eenmaal en goed patroontje hebt, moet je het niet meer veranderen.’’ Dat is wat ik vaak zeg als mensen weer eens opmerken hoe veel mijn kinderen op elkaar lijken. Het lijkt erop dat vader en moeder Baldwin ook zoiets gedacht hebben. Hun patroon is zo goed gevolgd dat ze wel een kopieer apparaat gebruikt lijken te hebben. Maar als je door diezelfde blik en diezelfde lach heenkijkt, zie je toch verschillen. De ene lijkt wel te veel gewicht gedragen te hebben, want die is zowat een halve kop kleiner dan de anderen. Een beetje spichtig lijkt hij ook wel, zeker naast die twee grote jongens. En de vierde heeft wel de lengte, maar niet de zware bouw. Twee hebben rechte wenkbrauwen en de andere twee gehoekte, met dezelfde hoek. Maar, het blijven ontegenzeggelijk broertjes.

Het echte op elkaar lijken of niet zit dieper dan de alleen uiterlijke gelijkenis. Broers of zussen die uiterlijk niet op elkaar lijken, kunnen dat wat betreft karakter wel doen en omgekeerd. Moeders onderscheiden verschillende karakters al vanaf het eerste moment dat zij een kind aan de borst hebben. Veel moeders merken al wat van de verschillende karakters op voor het kind geboren is. Moeders merken vooral de verschillen op tussen hun kinderen en dat kan soms onverwachts komen.

Naarmate een moeder een meer ervaren moeder wordt, komen de verschillen soms harder aan. Na twee kinderen een paar jaar gevoed te hebben, denk je als moeder dat je wel zo’n beetje weet hoe het werkt. Dan komt nummer drie en dat is een totaal ander kind. Ja, hij heeft dezelfde handjes als zijn zus, dezelfde neus als zijn broer, maar zijn drinkgedrag slaat alles en opent compleet nieuwe inzichten. Daar kan je als moeder behoorlijk van schrikken. Als je eerst een kind had dat uit zichzelf al snel een paar uur tussen zijn voedingen liet en de volgende wil elk uur wel en dan nog eens, ga je al gauw twijfelen of je dit keer wel genoeg melk maakt. Of als het omgekeerd is, na een volcontinu drinker nu ineens een kind met een voorkeur voor langere slaapjes en grotere voedingen, vraag je je af of hij nog wel wakker wordt als hij zo lang slaapt.

Elk kind is zijn unieke zelf met zijn eigen unieke eigenaardigheden en karaktertrekken. Alle beschrijvingen van hoe baby’s en kinderen werken, zijn gemiddelden en bieden ruimte voor persoonlijke variatie. Een nadeel van boeken en methodes die vrij strak vastleggen wanneer kinderen wat doen is dat zij te weinig marge voor variatie inbouwen. Ouders maken zich dan al snel zorgen dat hun kind een afwijking heeft of is. Het geeft ouders vaak ook het idee dat zij exact de methode moeten volgen, dat zij perfect moeten zijn. Het gevaar ligt vlak om de hoek dat elke variatie wordt gezien als een fout. Een fout in het kind of een fout in de uitvoering van de methode door de ouders. Dat is jammer en doet onrecht aan de natuurlijk diversiteit binnen ouders en kinderen.

Elk mensenkind heeft bepaalde gelijkenissen met alle andere mensenkinderen en meer met zijn broers en zussen. Maar de ontwikkeling van een kind, zowel lichamelijk als verstandelijk en emotioneel, verloopt volgens zijn eigen tijdlijn. Daarom is beginnen met praten vóór de eerste verjaardag net zo normaal als na de tweede verjaardag; lopen met 11 maanden net zo normaal als lopen met 18 maanden. Eerst lopen, dan praten, net zo normaal als omgekeerd; hard groeien, laat gaan lopen of vroeg lopen en praten, maar weinig groeien eveneens. Bij eten en slapen als baby is net zoveel variatie mogelijk. Gemiddeld genomen zal een mensenkind neigen naar veelvuldige kleine voedingen en veelvuldige korte slaapjes. Buiten die statistiek zijn ontelbare variaties mogelijk zonder dat dat fout is. 

Ouders moeten kennis hebben van de grote gemiddelden, maar oog voor de unieke, persoonlijke variatie van hun kinderen. Voor de meeste moeders is de meest zekere manier om dat te leren hun kind  vanaf de geboorte in direct lichaamscontact te houden en met hem te communiceren met alle beschikbare zintuigen. In direct lichaamscontact werken bij moeder en kind allerlei hormonen me om dat kennismakingsproces te intensiveren en optimaliseren. Het werkt trouwens ook bij vaders. Het unieke patroon van dit kind zal snel duidelijk worden en niet al te vreemd aanvoelen, ook al vertoont het weinig gelijkenis met dat van oudere broertjes of zusjes.

zaterdag 8 juni 2013

Diamant

Foto: Jill St. John als Bondgirl Tiffany Case  in Diamonds Are Forever (1971)

Ik kreeg een vraag van een piekerende moeder: was het min of meer haar schuld dat haar kinderen, ondanks de bovengemiddelde intelligentie van beide ouders, terecht waren gekomen in het speciaal onderwijs voor kinderen met leerproblemen? Want de borstvoeding was bij haar kinderen een moeizaam zaak geweest en ze hadden niet zo lang en niet zo exclusief borstvoeding gehad als zij had gewild. En nu met opnieuw onderzoek (waaruit blijkt dat geen of weinig borstvoeding tot verminderde hersengroei- en ontwikkeling leidt) had ze het er heel erg moeilijk mee. Het is een vaststaand risico van het delen van elke soort van onderzoeksuitkomst over zuigelingenvoeding. De uitkomsten zijn over het algemeen toch ten nadele van de kunstvoeding en dat kan erg ongemakkelijk zijn voor ouders. Vooral als zij het gevoel hebben door omstandigheden te zijn gedwongen  kunstvoeding te geven. Ik kon deze moeder geruststellen dat het niet waarschijnlijk is dat de soort voeding die zij haar kinderen gaf de oorzaak is voor het heel grote verschil in intellectuele vermogens van de ouders en hun kinderen.

Vaak wordt er voor gekozen om de uitkomsten zo voor te stellen alsof kunstvoeding eigenlijk prima is, maar dat borstvoeding voordelen heeft, zorgt voor nog betere uitkomsten. Zoals iemand op Twitter* het verwoorde: ‘’[…]als je iets zegt dat negatief over kunstvoeding is, voelen zoveel mensen zich gelijk aangevallen. […] ik hoop door niet/minder als borstvoedingsmaffia over te komen dat mensen gaan nadenken in plaats van gelijk in de verdediging te schieten.’’ Ik vind dat persoonlijk geen goede strategie. Ten eerste ga je onwaarheden vertellen om niet onaardig gevonden te worden. En ten tweede werkt het niet. Het is namelijk precies de strategie van de kunstvoeding fabrikanten: je vertelt breeduit dat borstvoeding het allerbeste is en dat je je kind daar zoveel extra’s mee geeft. Voor veel ouders is dat helemaal geen aanmoediging om dan dus borstvoeding te geven. Het zet ze evenmin aan het denken. Het geeft vaker een reactie die erop neerkomt dat ‘’kunstvoeding dus ook heel erg prima is en dat goed genoeg goed genoeg is. Streven naar perfectie is op voorhand gedoemd te mislukken voor de gemiddelde mens.’’

Borstvoeding promoten door het te bagatelliseren werkt niet, echt niet. Want de overaccentuering van de ‘’voordelen’’ van borstvoeding, van ‘’borstvoeding is het beste’’, en dat niets eraan kan tippen is een soort omgekeerd bagatelliseren. Door het zo vreselijk op te hemelen wordt het voor veel mensen waardeloos, want onbereikbaar. Want de mooiste grootste, kostbaarste diamant is niets waard voor hen die hem begeren, maar niet kunnen verkrijgen. Terwijl ook die diamant uiteindelijk lang geleden vercomposteerde plantenrestenprut is. In elkaar geperst tot steenkool en dan verder tot diamant weliswaar, maar het begon gewoon als een plantje. Toch wel bijzonder, welbeschouwd. Net als borstvoeding: heel gewoon, maar toch wel bijzonder.

In tegenstelling tot de bijzondere, heel gewone diamant is borstvoeding wel breed en meestal vrij eenvoudig verkrijgbaar. Veel geld is er al helemaal niet voor nodig. Borstvoeding is gewoon dat wat is bedoeld en ontworpen voor het voeden van een menskind, zodat hij lichamelijk en psychisch de beste kans heeft zijn potentieel te laten groeien en ontwikkelen en te ontplooien. Uit die laatste studie blijkt nu opnieuw dat als je die gewone borstvoeding geheel of ten dele achterwege laat, die groei en ontwikkeling en ontplooiing in het gedrang komt. Er is minde groei, minder ontwikkeling en uiteindelijk minder ontplooiing van potentieel bij kinderen die niet volgens die ingebouwde norm worden gevoed en verzorgd. Het is als plantenresten die het niet of nauwelijks maken tot het stadium van de steenkool, laat staan dat van de diamant.

Deoni et al (2013) zetten een mooi onderzoek op, waarin zij door middel van hersenfoto’s onomstotelijk vaststelden dat de voeding (en de manier van voeden) invloed heeft op de groei en de ontwikkeling van de hersenen. De exclusiviteit van borstvoeding in de eerste maanden vooral op de ontwikkeling van de cognitieve vermogens en het gedrag, de voeding op de langere termijn ook op de hersendelen die de motorische vaardigheden (dus hoe korter de borstvoeding periode hoe groter de afwijking naar onder werd). Om nu gelijk iedereen voor te zijn, die met het gewone argument komt dat kinderen die borstvoeding krijgen nu eenmaal vaker intelligentere ouders hebben (hoger opgeleide moeders kiezen vaker voor borstvoeding dan lager opgeleiden) en daarom intelligenter van aanleg zijn, is het goed om te zien dat in deze studie kinderen van gelijke achtergrond wat betreft opleidingsniveau van de ouders en sociaal economische situatie met elkaar werden vergeleken.
 
*) het hele Twitter gesprek: @Saar_mb: Wederom bewijs dat #borstvoeding beter is. Niet dat kv slecht is, maar het kan niet tippen aan het orgineel. nu.nl/wetenschap/349… (*)
@eurolacpuntnet: Nee, geen bewijs dat BV beter is, maar dat -geenBV- minder goed is
@Saar_mb: maar als je iets zegt dat negatief over kv is voelen zoveel mensen zich gelijk aangevallen. Daarom mijn positieve insteek ;)
@Saar_mb Dus je zegt onwaarheden om mensen te plezieren ...
@Saar_mb glas is halfvol/halfleeg komt op hetzelfde neer. maar ik hoop door niet/minder als bvmaffia over te komen dat mensen gaan nadenken ipv gelijk in de verdediging te schieten
(*)Rijnvis D: Borstvoeding bevordert groei van babybrein, NU.nl, 7 juni 2013
Sean C.L. Deoni, Douglas C. Dean III, Irene Piryatinksy, Jonathan O'Muircheartaigh, Nicole Waskiewicz, Katie Lehman, Michelle Han, Holly Dirks, Breastfeeding and early white matter development: A cross-sectional study, NeuroImage, Available online 28 May 2013, ISSN 1053-8119, 10.1016/j.neuroimage.2013.05.090.

donderdag 14 maart 2013

Adehade

Foto: ADHD gediagnosticeerde acteur Woody Harrelson als Haymitch Abernathy tussen Elizabeth Banks als Effie Trinket en Jennifer Lawrence alsKatniss Everdeen  in  The Hunger Games (2012)
Vroeger, hè, vroeger, toen had je nog geen Adehade*. Toen had je kinderen die zich gedroegen als kinderen. Die geen moment konden stilzitten en, als ze niet op school waren, vooral buiten speelden. Van jongens werd druk en wild gedrag verwacht, van meisjes minder. Maar als een meisje ook druk en wild was, dan was ze niet ziek, maar was ze gewoon een wilde meid (been there, done that). Er werd wat afkeurend gekeken, maar het meisje werd niet aangemerkt als behept met een geestelijke afwijking. Nu is ADHA een vaak gediagnosticeerd ziektebeeld. Attentie Deficient HyperActief. Druk en beweeglijk, geen moment stil kunnen zitten en nergens je aandacht bij kunnen houden wat je niet echt interesseert. Gedrag dat vroeger als normaal voor gezonde kinderen werd aanvaard. Lastig, ja, dat wel, lastig voor de volwassenen, maar ja, zo zijn kinderen, hè. Nu krijgen ze een etiket en Ritalin. Niet dat ik nu wil zeggen dat ADHD niet bestaat, maar wel dat het bij normale kinderen waarschijnlijk meestal om normaal kinderlijk gedrag gaat. Normaal kindergedrag dat niet past binnen de normen voor gewenst kindergedrag die wij in onze maatschappij stellen.
Zo’n verschuiving van normaal naar ongewenst en daarom niet-normaal genoemd zie je ook bij borstvoeding. Ik vraag me wel eens af wanneer de eerste baby het etiket ADHD opgeplakt krijgt, omdat hij niet stil in zijn bedje wil liggen, maar alsmaar aan en van de borst wil. Of de dreumes die zijn aandacht niet bij zijn borstmaaltijd kan houden, maar voortdurend ligt te ginnegappen naar zijn moeder en beslist in de gaten wil houden wat de kat aan het doen is en –o, kijk nou: een vogeltje …, oh ja, drinken bij mama. Mmmm. He, wat komt daar nou voorbij? Hihihi, ’t is mijn eigen grote teen, kijk nou wat grappig. O, ja, drinken bij mama. Mmmmm. Was dat die kat weer? ….
Heel vaak drinken, vaak korte slaapjes zijn voor een baby absoluut normaal en te verwachten gedrag. Niks mis met het kind, niks mis met de melk. Korte, intensieve voedingen en direct weer verder spelen, afgeleid worden door de wonderlijk nieuwe wereld, verliefd lachen naar mama tijdens een voeding is allemaal volstrekt normaal en te verwachten gedrag van een dreumes. Niks mis met kind, moeder of melk. Acrobatische toeren, experimentele houdingen, snelle troostslokjes, een diner dansant of lunchvergadering: allemaal volstrekt normaal en te verwachten gedrag van een peuter. Niks mis mee. Lastig zegt u? Ja, natuurlijk is dat lastig. Had iemand u dan beloofd dat moeder-zijn makkelijk zou zijn en zonder enige moeite een plaats tussen uw drukke bezigheden en in uw toch al overvolle agenda zou vinden? Tja, dan bent u lelijk voorgelogen. Dat van die rozengeur in de luier had u toch ook niet voor waar aangenomen? Waarom de maneschijn dan wel?
Behalve de baby vertonen de borsten soms ook gedrag dat niet echt past binnen de maatschappelijke eisen. Om te beginnen doen ze maar wat, zonder dat je ook maar een enkele ietwat wetenschappelijk gebaseerde manier hebt om dat in kaart te brengen. Dat produceert maar en dat spuit maar en lekt tegen de klippen op, en dat wisselt maar van cupmaat of je een hele verzameling beha’s klaar hebt liggen om dat allemaal maar in te passen. Liefst zouden we die borsten, net als die kinderen, in een goed ingeroosterd schema willen dwingen. Een schema waarin duidelijk, overzichtelijk en voorspelbaar zou zijn vastgelegd wanneer en hoe veel de borsten zich vullen en weer geleegd worden. Dat warrige gedoe met zoveel als nodig is wanneer het nodig is, met hier en daar en nu en dan uitschieters naar meer-dan-nodig-wanneer-niet-gevraagd en minder-dan-nodig-wanneer-wel-gevraagd, daar zou je toch een borsten-ritalin voor moeten kunnen geven.
Eigenlijk is het met die drinkende kindjes en die melkgevende borsten net als met schoolkinderen die niet stil kunnen zitten. Als je accepteert dat het zo is, geeft wat nodig is, en aanvaardt wat gegeven wordt, en als je het werk dat moet worden gedaan daaromheen plant, valt er eigenlijk goed mee te werken en zit iedereen lekkerder in zijn vel. Bij borstvoeding geven komt dat er simpel gezegd op neer dat je voedt als er wordt gevraagd met de borst die het meest te bieden heeft (of die juist alleen troost zonder melk biedt) zo lang of zo kort als het kind aangeeft nodig te hebben. Zo loopt het hele proces het soepelst en kun je, met enige oefening, ondertussen gewoon je eigen ding blijven doen.
Eurolac Flits! met label normaal, gewoon, verwachtingen, gedrag. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.
*) ADHD bestaat uiteraard wel, vooral als het ongeconcentreerde en drukke gedrag aanhoudt na de kinderjaren. Mensen met ADHD zijn veel te vinden in beroepen die te maken hebben met inventiviteit/creativiteit (creatief denken, buiten de normale variabelen denken, kunstzinnigheid, scheppingsdrang), sport (lichamelijke onrust omzetten doelgerichte beweging), en acteren (een rol aannemen, de onrust productief maken, humor). De combinatie ADHD met bovengemiddelde intelligentie, met hoogsensibiliteit, en met dyslexie is niet ongebruikelijk.
PS: mocht u na het lezen van dit van de hak op de tak springende stukje, en met meerdere stukjes in deze stijl, menen enige symptomen te herkennen: ja, dan heeft u waarschijnlijk gelijk. Maar toen ik kind was, was dat gewoon irritant kindergedrag, toen ik op de middelbare school zat, er vrijpostige vragen stelde, poppetjes tekende tijdens de lessen, een klas over moest doen en vroegtijdig het instituut verliet, was ik gewoon een recalcitrante puber. En nu vind ik het wel best zo en voel ik nog steeds niet de behoefte dat specifieke etiket opgeplakt te krijgen. Ik heb al etiketten genoeg.

maandag 4 februari 2013

Huilen

Foto: Taylor Lautner als Jacob Black (in The Twilight Saga: Breaking Dawn - Part 1) huilt als hij denkt dat zijn jeugdliefde dood is en niemand vraagt zich af of hij misschien buikpijn heeft of de aandacht wil trekken.
Nr. 10 in de top tien meest gelezen Eurolac Flits!: Huilende borstbaby’s. 12 jan. 2012.

Huilen blijft natuurlijk een altijd paraat onderwerp als het over baby’s gaat. Of het nu gaat over nachtelijk huilen, of over de vraag of kinderen die borstvoeding krijgenvaker of minder vaak huilen, korter of langer dan kinderen die het met een alternatief moeten stellen, of over de vraag of huilen normaal is, huilen is een trending topic in de wereld van ouders en hun zorgverleners. Ik had het er ook al eens eerder over.  Ook in dit blog is het een trending topic, genoteerd op een tiende plaats in de top tien van meest gelezen Flitsen, maar ook hier, hier en hier zijn nog wat stukjes met huilen in de titel met de zoekterm huilen komt nog een hele lijst met verhaaltjes naar boven. Waarom dan nog eens een stukje over huilen? Is er zoveel over te zeggen dan? Ja en nee. Het meeste is al gezegd, maar er wordt elders nog steeds zo’n berg onzin  over uitgekraamd, dat ik het er toch nog maar eens over wil hebben.
Huilen is een typisch menselijke aangelegenheid. Naar mijn weten zijn er geen andere dieren die huilen, inclusief de tranen, het geluid en de mimiek. Kennelijk is de mens de enige soort die een evolutionair voordeel heeft bij huilen. Sinds huilen wordt onderzocht zijn er bijna evenzoveel theorieën over het hoe en waarom als er onderzoekers waren. Moderner onderzoek toont bij volwassenen vooral een relatie tussen emotie en huilen, waarbij de emotie positief of negatief kan zijn, en minder een lichamelijk proces van stress- of afvalverwerking. Het idee dat huilen oplucht of stress afvoert wordt door steeds meer onderzoekers ontkend. Af te meten aan de vitale functies voor, tijdens en na het huilen is de werkelijke fysieke conditie niet beter na het huilen en men neigt nu naar de aanname dat het huilen eerder een symptoom is van het verbeteren van de gemoedstoestand, dan de oorzaak. Het idee dat huilen helpt bij het verwerken van de emotie zou volgens die inzichten meer een associatie zijn die mensen achteraf maken en die associatie zou beslist ook sociale connotaties hebben. Ander onderzoek lijkt dan eerder aan te geven dat huilen een stress reactie is, net als de neiging om te vechten of te vluchten; een uiting dus, niet een verwerking.
Linksom of rechtsom, bij volwassenen wordt huilen vrijwel altijd in verband gebracht met emotie en communicatie. Wanneer een volwassene in huilen uitbarst zullen er maar weinig mensen zijn die als eerste denken aan darmkrampen als oorzaak of aan eten dat verkeerd is gevallen. Vreemd genoeg is dat naar jonge baby’s toe door de bank genomen juist wel de eerste reactie. Zo kwamen de onderzoekers Pärtty et al (2012) op het idee te onderzoeken of de aan-of afwezigheid van bepaalde bacteriën (met name de bifidobacterien en de lactobacillen) verband kon houden met het meer of minder huilen. En jawel, bij meer van de een werd meer gehuild en meer van de ander werd minder gehuild. Voor het onderzoek werden zwangeren willekeurig ingedeeld bij groepen die wel of geen probiotica kregen (of een placebo) en na de geboorte van het kind kregen de moeders (als ze borstvoeding gaven) of de baby’s (als ze geen borstvoeding kregen) probiotica of een placebo. De manier van baren, zorgen en zogen werden verder in het onderzoek niet meegenomen, noch werden de uitkomsten op die variabelen gecorrigeerd. Ik wacht nu op een onderzoek naar de incidentie, duur en de gradaties van het huilen van volwassenen die wel of geen probiotica slikken.
Gelukkig is er, zoals genoemd in enkele van mijn andere verhaaltjes over huilen, ook wel goed onderzoek gedaan naar het huilen van baby’s en de effecten ervan op die baby’s. Hoe je het ook wendt of keert: huilen is vooral een communicatiemiddel en alleen het communicatiemiddel van eerste keus als er sprake is van een noodtoestand. Pijn, schrik en angst zijn acute noodsituaties die nopen tot plotseling en heftig huilen. Dat huilen stopt meestal vrij snel als er snel op wordt gereageerd en de oorzaak van de pijn, angst of schrik worden weggenomen. Dit huilen is indringend en geeft vrijwel elke volwassene in de buurt de impuls alles te laten vallen en direct te hulp te snellen. Dat is ook precies de bedoeling van dit soort huilen. Minder acute pijn, zoals van darmkrampen, kan ook tot huilen leiden en dat kan moeilijker op te lossen zijn. Beter is het die krampen te voorkomen en daarmee het huilen. Nee, probiotica en medicijnen zijn meestal niet de oplossing, maar wel de manier van zogen en zorgen. Baby’s die veel gedragen worden, die het grootste deel van het etmaal in directe nabijheid van een mens zijn en frequente kleine voedingen krijgen, hebben veel minder vaak last van hun darmen. ‘’Onrijpe darmen’’ als oorzaak voor krampjes en dus huilen is klinkklare nonsens. Waarom zou een kind geboren worden met darmen die het nog niet doen? Die darmen zijn volledig klaar voor het uitvoeren van hun taak: het verteren van kleine, frequent aangevoerde hoeveelheden moedermelk.
Tot slot nog een woordje over troosten. Troosten van een huilende baby zou niet mogen, volgens sommige deskundigen, want daarmee zou je een kind leren dat sommige emoties niet gewenst zijn of dat zijn inschatting van zijn eigen emoties niet juist is. Baby’s die huilen vanwege een negatieve emotie (baby’s huilen nog niet van ontroering of blijdschap) horen te worden getroost, net als iedereen die verdrietig of bang is. Troosten, niet sussen. Troosten is het bieden van lichamelijke nabijheid, liefde en begrip. Sussen probeert het huilen te laten stoppen of te bagatelliseren. Daar schiet een kind eigenlijk net zo weinig mee op als met alleen gelaten worden. Toch is er ook wat voor te zeggen om een jonge baby zo kort mogelijk te laten huilen. Want waar het bij volwassenen maar een theorie is dat huilen oplucht en stress ontlaadt, bij baby’s is bewezen dat dat absoluut niet waar is, dat huilen juist stress, en de mogelijke schade aan de kwetsbare en zich nog ontwikkelende hersenen die daarbij hoort, veroorzaakt. Dus troosten en proberen de oorzaak weg te nemen; zorgen dat de baby zich weer veilig voelt, geen pijn meer heeft en opgelucht kan ademhalen. Zodat hij net als Jacob van het plaatje kan ontdekken dat alles toch niet zo erg is als het leek.
Pärtty A, Kalliomäki M, Endo A, Salminen S, Isolauri E (2012) Compositional Development of Bifidobacterium and Lactobacillus Microbiota Is Linked with Crying and Fussing in Early Infancy. PLoS ONE 7(3): e32495.
Eurolac Flits! met label huilen, troosten, stress, evolutie, gedrag. Deze links leiden naar een lijst met blogs met dit label, klik op de plaatjes in de linkerzijbalk voor meer verhaaltjes.

dinsdag 21 februari 2012

Gewoon normaal

Foto: Lenora Crichlow als Annie  het spook, Russell Tovey als George de Weerwolf en Aidan Turner als Mitchell de vampier, die samen proberen normaal in de mensenwereld te leven in Being Human
Het Zottenfeest is nog steeds aan de gang. Over de hele wereld lopen deze dagen mensen rond in uitdossingen waarvoor ze in de overige 51 weken van het jaar het predicaat ‘’abnormaal’’, ‘’belachelijk’’ of ‘’raar’’ zouden krijgen. Maar nu is het juist gewoon om er kleurrijk uitgedost bij te lopen en raar als je dat niet doet. Raar en gewoon zijn kennelijk niet heel erg standvastige begrippen. Gewoon is iets wat je vaak ziet, waar je aan gewend bent of wat sociaal acceptabel is. Het voldoet aan bepaalde normen voor bepaalde situaties in bepaalde sociale omstandigheden. Raar of vreemd en zelfs eng is alles wat daar buiten valt. Wat als normaal menselijk gedrag wordt gezien is sterk afhankelijk van tijd, plaats en cultuur of subcultuur. Het is niet aangeboren, maar al heel vroeg aangeleerd en daardoor zo diep in de persoonlijkheid verankerd, dat het aangeboren lijkt. Een pasgeboren baby heeft ook normaal gedrag en dat is wel aangeboren. Hij voldoet aan een andere norm voor gedrag dan de mensen om hem heen. Baby’s norm is die van de biologie. Hij verwacht ook normaal, biologisch normaal, gedrag van de mensen om hem heen. Maar hij komt wat hem betreft terecht in een eeuwigdurend zottenfeest. Als een Groninger die, zonder op de datum te letten afreist naar Den Bosch voor serieuze zaken en midden in de carnavals optocht terecht komt. Als het echt tegenzit trekken de Oeteldonkers hem aan zijn haren  de stoet in en verwachten van hem dat-ie ook gaat lopen hossen en een feestneus opzet. De baby wordt geboren zonder te kunnen verwachten dat van hem wordt verwacht dat hij op vooraf bepaalde tijden een vooraf bepaalde hoeveelheid melk zal drinken en tussendoor alleen in een bedje op zijn rug zal liggen slapen. Terwijl de baby hier komt in de verwachting dat er serieus zaken gedaan zullen worden door hem en degene die hij al kende van binnenuit, met vaak kleine beetjes eten, soms eens wat meer of wat later na de vorige keer, met veelvuldige slaapjes tegen zijn oude bekende aan. Voor hem geen vreemde voorwerpen aan zijn gezicht, geen vreemde handen die hem heen en weer sjorren. Het gedrag van de baby is voor de omstanders net zo vreemd als de keurige Groningse heer in pak met aktetas is voor de Oeteldonkers te midden van hun praalwagens en kleurrijke uitdossingen. De Groningse heer kan er in het vervolg rekening mee houden dat hij die ene week in het jaar maar beter niet naar Den Bosch gaat, maar de baby komt wanneer hij komt en waar hij komt. De baby komt altijd als vreemdeling, waar en wanneer hij ook komt. Hij heeft nog geen referentiekaders om zijn gedrag en dat van zijn omgeving te plaatsen. Hij kan weinig anders dan zich gedragen volgens zijn eigen, ingeboren, biologische norm*) en er het beste van hopen. Zijn omgeving heeft al wel verschillende referentiekaders en kan zich voorstellen dat de norm in hun omgeving wel eens heel anders kan zijn dan die van een ander. Zij kunnen zich verplaatsen in de normen van een ander. Zij kunnen zich erop voorbereiden dat de verwachtingen omtrent normaal gedrag van de komende baby anders zijn dan die van henzelf. En zij kunnen hun gedrag daaraan aanpassen. Zij kunnen net doen alsof zijzelf ook nog voldoen aan die ingeboren menselijke biologische norm. Gewoon mens zijn.
*) Wat de baby verwacht op basis van de biologische norm en waarop hij dus zijn biologisch normale gedrag afstemt: ononderbroken menselijke nabijheid, bij voorkeur met lichamelijk contact; frequente, kleine voedingen; frequente korte slaapjes; een predominante verticale of semi-verticale, voorover liggende houding. Na verloop van tijd komt er meer variatie in interval en volume van zowel de voedingen als de slaapjes en met het ontwikkelen van de vaardigheden komt er een graduele fysieke verwijdering en een zelfstandig in stand gehouden verticale positie. De nachtelijke behoefte aan voeding, menselijke nabijheid en bevestiging van veiligheid nemen meestal pas na de eerste verjaardag af.

vrijdag 17 februari 2012

Wereldvrede

Foto: Sandra Bullock als undercover agent Gracie Hart, die als onwaarschijnlijke schoonheidskoningin steeds vergeet dat wereldvrede is waar ze het meest naar snakt, in de film Miss Congeniality
In reactie op de laatste, zojuist rondgestuurde, Eurolac Nieuws kreeg ik een mailtje van een lezer (waarvoor mijn dank) die mij attendeerde op een (‘’voor jullie mogelijk interessant’’) onlangs verschenen onderzoek over gedragskenmerken van volwassenen die zijn terug te voeren op de voeding die zij als baby kregen (Marjonen et al, 2011). In een langlopende studie werden bijna 2000 mensen vanaf de geboorte bijna 25 jaar gevolgd. Mensen die als baby niet aan de borst waren gevoed vertoonde significant meer vijandigheid, boosheid en irritabiliteit als 24 jarige dan zij die wel borstvoeding kregen. De basis voor deze gedragskenmerken werd waarschijnlijk gelegd tijdens het eerste halve levensjaar, want langer borstvoeding gaf geen grotere verschillen. De onderzoekers stellen wel dat mogelijk ook andere factoren binnen het gezin kunnen meespelen bij deze uitkomsten. Zo zou het kunnen zijn dat ouders die ervoor kiezen hun kind minimaal een half jaar borstvoeding te geven ook op een andere manier opvoeden en zorgen. Dit kan ook invloed hebben op de latere gedragskenmerken van de gezinsleden. Toch komen ook in andere onderzoeken gedragsverschillen naar voren tussen kinderen die wel of geen borstvoeding kregen. Een deel van de Millennium Cohort Study (Heikkilä et al, 2011) keek naar gedrag van kinderen van vijf jaar in relatie tot hoe zij als baby warden gevoed. Het Millennium Cohort Onderzoek is een grote prospectieve, nationaal representatieve studie in het Verenigd Koninkrijk, waarin bijna 19.000 kinderen die in 2000-2002 werden geboren worden gevolgd vanaf de zwangerschap en gedurende de eerste levensjaren op diverse aspecten van gezondheid en leefomstandigheden. De uitkomsten toonden een duidelijk verband aan tussen gedragsstoornissen als vijfjarige voor kinderen die te vroeg waren geboren en voor kinderen die korter dan 4 maanden of geen borstvoeding hadden gehad. Hoe langer te vroeg geboren kinderen borstvoeding hadden gehad, hoe kleiner het risico leek te worden om gedragsproblemen te hebben als vijfjarige, maar deze relatie was niet zo significant als bij op tijd geboren kinderen. Wat in dit onderzoek opvalt is dat, hoewel het representatief voor de hele Britse samenleving heet te zijn, er een onevenredig grote vertegenwoordiging is van kinderen uit achterstand situaties. Dat gegeven geeft ruimte aan de aanname dat het toch voor een flink deel het borstvoeden op zich is dat het verschil maakt en niet het feit dat vooral beter gesitueerde moeders kiezen voor borstvoeding. Dit laatste is namelijk een vaak gehoorde kritiek op onderzoeken die geen borstvoeding krijgen linken aan minder gunstige scores voor gedrag en intellectuele ontwikkeling. Toch mogen we niet aan borstvoeding geven het etiket hangen van het middel om tot wereldvrede te komen. In culturen waar borstvoeding geven –vaak en lang- de norm is, komen zowel zeer oorlogszuchtige als zeer vredelievende samenlevingsvormen voor. Wat zou de wereld er toch anders uit kunnen zien als borstvoeding wel dé sleutel tot vrede in de hele wereld was.
Merjonen P, Jokela M, Laura Pulkki-Råback L, Hintsanen M, Raitakari OT, Viikari J, Keltikangas-Järvinen L: Breastfeeding and Offspring Hostility in Adulthood. Journal Psychotherapy and Psychosomatics; 2011, 80(6):371-373.
Heikkilä K, Sacker A, Kelly Y, Renfrew MJ, Quigley MA: Breast feeding and child behaviour in the Millennium Cohort Study. Arch Dis Child 2011;96:635-642.

donderdag 12 januari 2012

Huilende borstbaby’s

Foto: Johnny Depp als Cry Baby in de gelijknamige jaren ’50 parodie
Uit een Engels onderzoek zou blijken dat kinderen die borstvoeding krijgen meer huilen, lastiger zijn en moeders meer werk geven. De publiekspers sprong gelijk middenin zulk sappig klinkend nieuws en deed een wedstrijd wie het in de meest gekruide taal kon brengen. Het Parool (NL) bleef beschaafd met 'Baby's die de borst krijgen huilen meer', Het Laatste Nieuws (BE) deed het steviger met "Papflesbaby's zijn flinker, maar ook overvoed". Ziekenhuis.nl spande de kroon met 'Borstvoeding zorgt voor chagrijnige baby'. De buitenlandse pers koos voor de 'gelukkige versus de ongelukkige baby' aanpak met koppen als ‘’Niet borstgevoede baby’s zijn gelukkiger’’ (The News Today) en ‘’Borstgevoede baby’s huilen meer en lachen minder’’ (Marie Claire). Het internet gonsde van kritiekloos gekopieerde berichten, maar ook van geïrriteerde (Dewar) tot woedende (Analytical Armadillo) commentaren. Naar deze laatste verwijs ik voor een overzicht van redenen (met onderbouwing) waarom dit onderzoek en de berichtgeving erover zo fout zijn. Wat mij het meest stoort in de manier waarop het onderzoek wordt gebracht en besproken in de pers (nog afgezien van de foute vooronderstellingen die uitgangspunt waren bij de onderzoeksopzet) was de intense negativiteit en het onbenul ten aanzien van normaal babygedrag. Een van de redenen voor het meer geïrriteerd zijn en meer huilen die worden gegeven is dat dat normaal biologisch verklaarbaar gedrag is, wat ook nog eens waarneembaar is bij veel andere zoogdieren. Geloven de onderzoekers en journalisten nu werkelijk dat het evolutionair gezien een goede overlevingsstrategie is om je ouders dood te ergeren met irritant gedrag? Mensen die er werkelijk verstand van hebben weten dat de jongen van zoogdieren er in hun hele uiterlijk en gedrag op uit zijn om de oudere exemplaren van hun soort, en met name die met de primaire verzorgingstaak, te charmeren, te vertederen. In een omgeving waar baby’s leven tussen volwassen individuen die hun meer vriendelijke pogingen tot communicatie niet herkennen en die volstrekt irrealistische verwachtingen hebben over babygedrag (zoals urenlang achtereen slapen en ver uit elkaar liggende maag-overlopende voedingen, zich alleen vermaken en zichzelf troosten) zullen baby’s inderdaad huilerig en irritant gedrag vertonen wanneer hun maag niet wordt beziggehouden met zwaar verteerbaar voedsel en hun mond met een stukje rubber of siliconen. Baby’s die borstvoeding krijgen zijn dus niet chagrijniger of minder gelukkig dan kinderen die kunstvoeding krijgen, kinderen die behandeld worden zoals ze op basis van hun genetische make-up verwachten te worden behandeld zijn door de bank genomen gelukkig, vriendelijk en sociaal. In dit onderzoek werd namelijk niet gemeten wat de werkelijke gemoedstoestand was van de baby’s, maar de interpretaties van het gedrag van baby’s die op een bepaalde manier worden verzorgd en behandeld door de moeders op basis van een gestandaardiseerde test met tegen de 200 vragen.  Ik zou er geïrriteerd en chagrijnig van worden. Van die 200 vragen die ik moet beantwoorden, bedoel ik, terwijl ik eigenlijk aandacht zou moeten geven aan mijn vriendelijk keuvelende borstgevoedde kindje. Als ik nog zo’n kindje had, natuurlijk.
Analytical Armadillo - The Booby Whisperer. Infant Feeding & Early Parenting, Food For Thought...
Gwen Dewar: Study: Are breastfed babies more irritable? Momformationblog op babycenter.com

Welkom bij Eurolac!

Eurolac! is een onderdeel van Eurolac Lactatiekunde

Dit is het oude blog.

Voor de nieuwste berichten en voor diepgaande informatie, achtergrondartikelen, hulp en ondersteuning ga je naar www.eurolac.net. Hier vind je ook de Eurolac Lactatiekunde Webwinkel

Labels

aan-de-borstvoeding aanbevelingen aandacht aangeboren aangeleerd aanhappen aanklikbedje aanleg aanleggen aanleghulp aanname aanpassen aasgieren ABC abces ABM achtergrond achterkamertjes acrobatiek actie acupunctuur ademhaling ADHD adolescent adoptie advies advisering advocaat AFASS afbouwen affectie affectief afhankelijkheid afkoeling afkolven afleiding afsluiten afstamming afstrepen aftellen afvallen afvalstoffen afweer afwijking afwijzen agressie alcohol Alexandre Dumas alledaags alleen allergeen allergie allo-ouderschap allopathie alternatieve zorg aminozuren Amsterdam anamnese anatomie Angelina Jolie angst Anna Staas-Vink anorexia antibiotica anticonceptie antropologie apart apoptose apparaat appels archetype argument asimov ASS assortiment astma asymmetrie atopisch Attachment Parenting attachment theorie attitude autostoeltje baby baby-led-weaning babyverzorging babywise bacteriën bad badzout bakerpraat bakerpraatjes balts baren baring baringsrituelen bed-sharing bedrog beeldvorming begeleiden begeleiding begroting beha behandeling behoefte behoeften belasting beleid beloften beloning beoordeling beperken beroep beschadigen beschermen bescherming besmetting beurs bevalling bevorderen bewaren beweging bewerken bewijs bewijslast bewustzijn BFHI bijgeloof bijhouden bijscholing bijten bijvoeden aan de borst bijvoeding bijzonder bilirubine Biological Nurturing biologie biologisch biologische zuivel bitter blauwdruk bloed bloedarmoede bloedcellen bloeddruk bloedstolling bloedsuikers blootstelling BMI boek bonafide borst borstabces borsten borstkanker borstmassage borstonderzoek borstontsteking borstproblemen borstverkleining borstvoeding borstvoeding.com borstvoedingcafe borstvoedingcijfers borstvoedinginformatie borstvoedingmanagement borstvoedingorganisatie borstvoedingsbeleid borstvoedingsduur borstvoedingsorganisatie borstvoedingsthee borstvoedingvriendelijk borstweigeren botdichtheid botvorming boulemie bouwstoffen Bowlby BPA Brian Palmer brood broodjeaapverhaal buidelen buitengewoon cadeautjes caius calcium calendula campagne candida albicans capaciteit cariës caseine changeling chapeau chefkok chimpansee China chocolade clausule clusteren clusterkolven CMV co-ouderschap co-sleeping Cochrane Code coeliakie cohortstudie colostrum comfortabel commercie commissie communicatie compassie complementair complex complicated congruent consequent consequenties consultatiebureau contra-indicatie controle corrupt cortisol counseling couveuse CT cultuur cyclus D-MER D-TSR DALY's dankbaar darm darmflora darmfunctie David Sackett debat deficientie dehydratie delen demoniseren deskundig determinanten diabetes diagnose Diane Wiessinger diarree diëtiek dik discreet discriminatie discussie dissociatie DNA doel dokters dompelbad domperidon donormelk doorverwijzen doorzetten doula dr. Jay gordon draagkracht draaglast draagling draak dragen drempels drinken drinkproblemen drinktechniek druk dubbele boodschap duimzuigen duurzaamheid dwang E-Sakazakii EBM EBP echografie ecologisch borstvoeden ecologische voetafdruk economisch economische waarde eczeem educatie eenvoudig eerlijkheid eetproblemen eetstoornis eierstokkanker Einstein eiwitten emancipatie emotie emotioneel welzijn emotionele beschikbaarheid empathie energie epigenetica Erikson erotofobie eten ethiek etiket etniciteit eurolac evalueren evidencebeest evolutie examen exclusief excreet excuus experimenteren extreem fabels fabeltjes fabrikanten Facebook factoren familie fanatiek feel-good feest feestdagen feiten feminisme fenegriek filmpje filosofie flash-heating fles flesvoeding flesweigeren flow focus fopspeen forensisch onderzoek forum foto's fouten freakshow frenulum frequent voeden freud functie functional food functionaliteit fysiologie gadgets galactogoog galega gastcolumn gebakken lucht gebit gebonden geboorte geboortegewicht geboortetrauma gedijen gedrag geelzucht geen kwaad doen geheim gehemelte gehemelteplaatje geinduceerde baring geinduceerde lactatie geïnduceerde lactatie . geit geld geloven geluk gelukkig gemiddeld gender genen GenerationR genetische manupulatie Gentiaan Violet George Clooney geschiedenis geur gevaar gevaarlijk gevaren geweld gewicht gewichtsverlies gewoon gezin gezond gezonde voeding gezondheid gezondheid moeder gezondheidsclaims gezondheidsinformatie gezondheidsprogramma gist glucose go with the flow goed goed genoeg goud griep groei groeistandaarden groen groene_leem grondstoffen grootmoeder gulden snede gynaecoloog halfjaar HAMLET handelplan hard drugs harry piekema hart hart- en vaatziekten hartfunctie hechting heks helen helper herinneren hersenen hersenontwikkeling heupdysplasie Hippocrates hirsutisme historie HIV HM4HB HMF holistisch honger hongersignalen honing hormonen horror houdbaarheid houding Hugh Laurie huidcontact huidflora huilen hulp hulp zoeken hulpmiddel hulpmiddelen hulpset hygiene hygiëne hype hyperlactatie hypoglycemie hypolactatie hysterie IBFAN ideaal IFE ijs ijzer IL-10 illusionist immuniteit immunologie immuuncellen Ina May Gaskin inbakeren individu indoctrinatie industrie infectie infecties inflammatie informatie informeren infuus ingetrokken tepels ingewikkeld ingrediënten ingrijpen initiatierite inleiden inschatten instinct instincten instinctief voeden instructie insuline intake intelligentie intentie inter-species zogen interactief interventie intiem intolerantie introductie inventariseren investering invloed invoelen inwikkelen inzet IQ irritatie Ja zuster nee zuster Jack Newman James McKenna JGZ JHL jodium Johan Cruijff Johnny Depp jonge moeder journalist jubileum Kangoeroe Moeder Zorg kanker kansen kapotte tepels karakter KDV keizersnede kennis kennisoverdracht keuze keuzes keuzes maken kiezen kijken kin kind kinderarts kinderdagverblijf kinderopvang kindersterfte KISS klacht kleur klierweefsel klinische lactatiekunde KMC KMZ knippen koemelk koesteren koestering koffie koken kokosolie kolf kolonisatie kolven korte tepels kosten kosten gezondheidszorg Kotlow koude kraam kraamafdeling kraambed kracht krampjes kritiek kruiden kruipen kunstvoeding kwakzalverij kwaliteit laat-prematuur lactaptin lactatie lactatiekunde lactatiekundige lacteren lactoengineering lactoferrine lactogenese LAM lange termijn langvoeden lanoline leefomgeving leiden lekken lengte lente leren leren aanleggen levende cellen levensles lezen lichaamscontact liefde lipriempje literatuuronderzoek LLL lobby logica logopedist loslaten luchtweginfecties luiers luisteren maag maagdarminfecties maaginhoud maagzuurremmers maan maat maatschappij macgyveren machinaal maffia magie magisch malafide mama maneschijn manieren manipuleren mannelijke lactatie marketeer marketing massage mastitis matrix Max Tailleur mazelen meanderen Meatloaf Medela media medicalisatie medicijnen medicijngebruik medische misser medium meerling melk melkbank melklijsten melkproductie melkstase melkstroom melktransfer melkzusters menarche menselijk mensenrechten menstruatie Meryl Streep met rust laten meten methode Michel Odent micronutriënten middenoorontsteking mijmeren milieuvervuiling min Miranda Kerr mode moe moeder moeder en kind nabijheid moeder-en-kind-nabijheid moedergodin moedergroep moedermelk moedermelknetwerk moedermelkvoeding moederschap mondflora mondonderzoek Montessori morbiditeit mores mortaliteit motieven motivatie motorische ontwikkeling MRI MRSA multidisciplinair multimoeder multiple sclerose mythe nabijheid nachtouderschap nachtvoedingen nadelen nadenken nalaten namaak nature-nurture natuur natuurlijk nauwkeurigheid NEC neerslachtigheid Nestle boycot nicotine nieuw nieuwsgierig Nils Bergman niplette non-nutritief noodsituatie norm normaal normen en waarden normwaarde Nurse Jackie nutriënten Obelix obesitas obsceen observeren obstreticus oedeem oefenen oestrogenen ogen oligosacchariden olympisch oma omega 3 omgeving omweg onaangepast onafhankelijkheid onconditioneel onconditioneel opvoeden onderkaak onderscheid ondersteuning ondervoeding onderwijs onderwijzen onderzoek onderzoek retrospectief onderzoeken onderzoeker onderzoekmethodes ongemakkelijk ongewenst zwanger ongewoon ongezond onrustig drinken ontdooien ontmoeten ontspannen ontsteking ontwerp ontwikkeling onvoldoende onvoorwaardelijk onvoorwaardelijk ouderschap onwennig oorlog oorontstekingen oorzaken opbrengst openbaar openbaar voeden opgelucht opleiding opleidingsniveau ouders oplossing opoffering oproep opties opvoeden opvoeding opvolgmelk opzoeken orale anatomie organische chemicaliën osteoporose Oud en Nieuw ouder-kind-interactie ouders ouderschap overdenking overeenkomsten overgewicht overheden overheid overleg overleven overproductie oververhitting oxytocine paced bottle feeding pacifisme pap papa parasiet partner pasgboren pasgeboren passie pasteuriseren patroon Paula Meier PCOS pech pedagoog peer support peercounseling pepermunt perceptie perfectie perinatale sterfte perspectief PET Peter Facinelli peuter pijn pijnbestrijding Pink pink ribbon plaats placebo plagiocefalie plan plan B plannen plezier politiek portie portiegrootte postnatale depressie postpartum bloedverlies powerpoint PPD prematuur prenataal afkolven prenatale depressie prenatale ontwikkeling prestatie preventie prijsvraag primaten prins prinses priorteit probiotica PROBIT probleemgedrag problemen problemen maken problemen oplossen productie professioneel profijt programma prolactine promoten promotie protocol psychologie PTSS puber radicaal ramp Rapley Raynaud RCT reactie realiteit rechten van het kind rechten-van-het-kind reclame redden redenen redeneren referentie referenties reflexen reflux regelen regelmaat regels reinheid relactatie relatie religie respect responsief ouderschap reuk revolutie richtlijn Riley ringsling risico risico van geen borstvoeding risicogedrag rituelen Robert De Niro robot roes roken rollen Romeo en Julia röntgenfoto routines rouw rozengeur RPS ruimte rumenzuur rust rustig RVP safe motherhood sagen salie salma hayek Salmonella samen samen slapen samenspel samenstelling samenwerking SBO congres scan Scandinavië schaamte schaap schade scheiding-van-moeder-en-kind scheidingsangst scheikunde schema schildklier schimmel schimmelinfecties schisis schizofrenie scholing schoonheid schrijven schudden schuim schuld schuldgevoel secreet seksisme seksleven seksualiteit seksuele mishandeling sensitief ouderschap sensitieve zorg SES Shakira show SIDS silicium simultaan voeden sintjanskruid slaap slaapcondities slaapcyclus slaapgebrek slaapomgeving slaappatroon slaapproblemen slaapritme slaaptraining slapen slendang smaak smaakontwikkeling smoes sneeuw sociaal gedrag sociaal netwerk socialiseren softdrugs sondevoeding soortspecifiek SPECT speen speenhoes spelen spelregels spenen spijsvertering sponsoring sport spraakontwikkeling spreken sprongetjes sprookjes spruw spugen stamcellen stand standaard stappenplan start statistieken Stefan Kleintjes stemherkenning sterk steun stoppen storen stress strijdmodel structuur studie stukjes stuwing substituut suiker suikermetabolisme suikerwater suppletie surrogaat symbiose taal taboe tandemvoeden tanden tattoo TBS te veel melk te weinig melk team technieken technologie tegendruk tegenwerken tellen temperatuur tentoonstelling tepelhoedje tepelkloven tepelproblemen tepels terminologie testosteron TGF-beta1 The Bad Mother's Handbook thema therapeutisch flesvoeden therapie thymus tienermoeder tijd tijger TNO toeschietreflex tolerant tong tongriem tortocillis toveren toxinen TRAIL triple P troosten trots trouw trucjes tweeling twijfel twilight type uitkomsten uitvinden Uncle Vernon UNICEF uniek universiteit urban legend utopia vaardigheden vacceenzuur vaccinatie vacuum vader vaderrol vaderschap vak vakantie valentijn vallen vampier variabelen variatie vaste voeding VBBB VBN vechten vegetariër veilig veiligheid verandering verantwoordelijkheid verantwoording verdediging verdriet vergelijking verhalen verkoudheid verliefd verloskundige vermoeidheid verondersteld te weinig melksyndroom verschillen verslikken verstopping vertrouwen verwaarlozing verwachten verwachting verwachtingen verwarmen verwarring verwennen verzadigingsignalen verzorgen verzorging vet vetzuren vies vingervoeding virus visite vitamine A vitamine B vitamine C vitamine D vitamine K vlakke tepels voeden voeden op verzoek voeding voeding moeder voedingesindustrie voedingsbeha voedingscentrum voedingsfrequentie voedingskussen voedingsmethode voedingspatroon voedingsstoffen voedingswaarde voedsel Voldemort voldoende volksgezondheid volledige zuigelingenvoeding volturi voorbeeld voorbereiden voorbereiding voordeel voordelen voorkeurshouding voorkomen voorlichting voornemen vooronderstelling voorschrift voortgezette borstvoeding voorwaarden vorm vraag vraag en aanbod vragen vreemd vreugde vriezer vrijwilligers vroede vrouw vroeggeboorte vrouw vruchtbaarheid vuistregels vulture vuurwerk vzwBorstvoeding waarde waarheid WABA wapens WAPF warmte water waterhuishouding waterpokken waterwereld WBW weeën wereldvrede werkende moeder werkende vader werkgever Weston A Price wetenschap wetgever WHO Whoopi wiegelied wiegendood wijkverpleegkundige wijsheid will smith winkel winkel concept winst wisselkind woede wolf wondermiddel woonomgeving woorden workshop WYSIWYG Yvo Smulders zalf zelfbeschikking zelfregulatie zelfstandig zelfvertrouwen ziektelast ziekteverekkers ziel zien zilver zink zintuigen zitten zoeken zoet zoethoudertjes zonlicht zonnesteek zoogdieren zoogkompressen zorg Zorg voor Borstvoeding zorgen zorggedrag zorgverleners zorgzaam zout zuigbehoefte zuigelingen zuigelingenvoeding zuigen zuigfles zuivelindustrie zwanger zwangerschap zwembad

Drukwerk educatieve materialen

Prijsprinter - copyshop - banner